Kadir YamanSon dönemde Orta Doğu’da artan gerilimler ve jeopolitik kırılmalar, bölgedeki stratejik dengelerin yeniden şekillenmesine yol açmaktadır. Bu hassas süreçte, Türkiye Cumhuriyeti ile İran İslam Cumhuriyeti’ni aynı kategoride ele alma eğiliminde olan bazı söylemler dikkat çekmektedir. Türkiye’nin NATO üyesi olması, Batı dünyasıyla güçlü ekonomik ve siyasi bağları bulunması, bölgesel meselelere yaklaşımı ve devlet yapısı itibarıyla İran’dan temel farklılıklar arz etmesi, bu kıyaslamanın yüzeysel bir değerlendirme olduğunu ortaya koymaktadır. Bu tür yaklaşımlar, uluslararası kamuoyunda yanlış bir algı oluşturmanın yanı sıra, Türkiye’nin bölgedeki dengeleyici rolünü ve dış politika önceliklerini göz ardı etme riski taşımaktadır.
Türkiye ve İran: Farklı Coğrafyalar, Farklı Yönelimler
Türkiye ve İran, hem tarihsel arka planları hem de güncel jeopolitik konumlanmaları açısından birbirinden belirgin farklılıklar sergilemektedir. Türkiye, laik bir devlet yapısına sahip olup Batı ittifaklarının önemli bir parçasıdır ve Avrupa ile güçlü kültürel ve ekonomik entegrasyon çabaları bulunmaktadır. Dış politikasında çok boyutluluğu ve denge arayışını benimseyen Türkiye, hem Batı dünyasıyla hem de Doğu coğrafyasıyla ilişkilerini sürdürmektedir. Buna karşılık İran, dini liderlik ekseninde şekillenen bir teokratik yapıya sahiptir ve dış politikasında genellikle Batı karşıtı bir söylem benimseyerek kendi bölgesel nüfuz alanını genişletme çabasındadır. Bu temel ayrımlar, iki ülkenin bölgesel krizlere yaklaşımlarında, müttefik seçimlerinde ve uluslararası arenadaki duruşlarında köklü farklılıklar yaratmaktadır. Dolayısıyla, bu iki ülkeyi “aynı kategoriye” sokma çabaları, bölgesel dinamikleri basitleştiren ve gerçeği yansıtmayan bir tutum olarak değerlendirilmelidir.
Kıyaslamaların Arka Planındaki Hedefler
Türkiye’yi İran ile kıyaslayan veya her iki ülkenin de uluslararası baskı altına alınması gerektiği yönündeki söylemlerin arkasında, çeşitli siyasi ve stratejik hedefler bulunmaktadır. Bu tür narratifler, sadece ana muhalefet çevreleri veya terör örgütü PKK ve siyasi uzantıları tarafından değil, aynı zamanda uluslararası arenada Türkiye’nin etkisini zayıflatmayı amaçlayan bazı lobi grupları tarafından da dile getirilmektedir. Özellikle ABD kamuoyunda, Türkiye’ye karşı olumsuz bir zemin oluşturmak ve Ankara ile Washington arasındaki son dönemde düzelme eğilimi gösteren ilişkileri baltalamak bu hedefler arasında yer almaktadır. Bu çabalar, iki ülke arasında zaten karmaşık olan ilişkileri daha da germeyi, stratejik ortaklıkları zayıflatmayı ve bölgesel istikrarsızlığı derinleştirmeyi amaçlayabilir. Türkiye’ye yönelik bu tür kara propaganda, yalnızca diplomatik düzeyde değil, aynı zamanda vatandaşlar arasında da yanlış bilgilendirmeye yol açarak güven ortamını zedeleyebilir.
Ankara-Washington İlişkileri ve Kritik Dengeler
ABD Başkanı Donald Trump döneminde, Ankara ve Washington arasındaki ilişkilerin yeniden rayına oturtulması yönünde adımlar atıldığı bilinmektedir. Ancak, özellikle ABD’deki bazı aktörler ve İsrail lobisi, Türkiye’yi İran’la aynı kefeye koyarak bu ilişkileri hedef almaktadır. Bu söylemlere karşı, ABD Temsilciler Meclisi Üyesi Anna Paulina Luna gibi isimlerin açıkça karşı çıktığı görülmüştür. Luna’nın “Türkiye yeni İran değildir ve biz onlarla ilişkilerimizi geliştirmeye devam edeceğiz” şeklindeki beyanı, ABD siyasetinde Türkiye’nin farklı konumunu ve ilişkilerin stratejik önemini vurgulamaktadır. Trump yönetiminin, Ortadoğu’daki savaşları sonlandırma vaadiyle iktidara gelmesine rağmen, İsrail’in bölgedeki politikaları nedeniyle zorlu bir süreçten geçtiği açıktır. Bu bağlamda, Türkiye-ABD ilişkilerinin sağlam tutulması, bölgesel krizlerin çözümünde ve özellikle İran ile ilgili gerilimlerin yönetilmesinde hayati bir rol oynayabilir. Türkiye’nin diplomasi ve arabuluculuk kapasitesi, bu tür karmaşık dönemlerde altın değerindedir.
Bölgesel Dayanışma ve Göz Ardı Edilen Gerçekler: Yemen Örneği
Bölgesel çatışmalarda farklı aktörlerin duruşu ve uluslararası tepkilerin seçiciliği de dikkat çekmektedir. Gazze’deki insani krizin başlangıcından bu yana Filistin halkına kararlı bir destek veren, hatta bölgedeki deniz ticaretini etkileme pahasına İsrail’e karşı çıkan Yemen, bu duruşuyla uluslararası arenada farklı bir konuma sahiptir. Yemen, son dönemde İran’a yönelik saldırılara karşı da net bir tavır alarak, “şer ittifakı” olarak nitelendirilen güçlere karşı durmuştur. Ancak, Yemen’in bu kararlı duruşu ve Filistin meselesindeki aktif rolü, birçok ülke tarafından “kardeş ülke” veya “kardeş halk” olarak tanımlanmamakta, hatta genellikle göz ardı edilmektedir. Bu durum, uluslararası ilişkilerde “dayanışma” ve “kardeşlik” kavramlarının genellikle jeopolitik çıkarlar ve stratejik konumlanmalar ekseninde şekillendiğini, Doğu’daki veya daha az nüfuzlu ülkelerin benzer çabalarının yeterince takdir görmediğini göstermektedir. Bu tür çifte standartlar, bölgesel güven ve işbirliği ortamını olumsuz etkileyebilir ve çatışmaların çözümünü zorlaştırabilir.