Mehmet Ali Karaca17. yüzyılın başlarında, Doğu Akdeniz ve Yakın Doğu ticaret yollarının kontrolü üzerine yaşanan mücadeleler, sadece askeri sahalarda değil, iktisadi cephede de tarihin en çetin savaşlarından birine sahne oldu. Safevi Devleti’nin tahtında oturan Şah Abbas, askeri açıdan Osmanlı İmparatorluğu’nu doğrudan yenemeyeceğini fark ettiğinde, bütün gücünü küresel ticaret yollarını değiştirerek rakibini ekonomik olarak çökertmeye yöneltti. Bu stratejinin merkezinde, o dönemin en değerli emtiası olan ipek ticareti yer alıyordu.
Şah Abbas ve Küresel Ticaret Savaşları
Safeviler, geleneksel olarak ipek üretiminin ana merkezi konumundaydı. Ancak bu ipek, Osmanlı topraklarından, özellikle Bursa ve Halep üzerinden geçerek Avrupa pazarlarına ulaşıyordu. Osmanlı İmparatorluğu, bu ticaretten çok yüksek gümrük gelirleri elde etmekteydi. Şah Abbas, 1603 yılında Tebriz’i yeniden ele geçirdikten sonra, Osmanlı ekonomisine darbe vurmak amacıyla radikal bir karar aldı ve Osmanlı topraklarına ipek ihracatını tamamen yasakladı. Şahın asıl hedefi, ipeği güneydeki Basra Körfezi üzerinden doğrudan deniz yoluyla Avrupa’ya ulaştırmaktı. Bu amaçla 1614’te Gamrun liman kenti ele geçirilerek buraya ‘Bender Abbas’ adı verildi ve yeni bir küresel lojistik üs inşa edildi.
Avrupa Saraylarında Safevi Diplomasisi
Şah Abbas’ın iktisadi abluka planı, sadece liman inşa etmekle sınırlı kalmadı; geniş çaplı bir uluslararası ittifak arayışını da beraberinde getirdi. İngiliz serüvenciler Sir Robert Sherley ve Sir Anthony Sherley’i diplomatik temsilci olarak görevlendiren Şah, İspanya, İngiltere, Hollanda ve Papalık nezdinde yoğun girişimlerde bulundu. Safevi elçileri, Avrupa başkentlerinde Osmanlı’ya karşı ortak bir cephe kurulması için lobi faaliyetleri yürüttüler. İspanya Kralı III. Felipe’ye, Donanmasıyla Kızıldeniz’in girişini kapatması durumunda Hürmüz Boğazı ve Bender Abbas limanlarında büyük ticari imtiyazlar teklif edildi. Şah Abbas, İngiliz heyetlerini kabul ederken Batı dünyasıyla ittifak kurma arzusunu en üst perdeden dile getirdi.
Osmanlı’nın Jeopolitik Kontrolü ve Ambargonun İflası
Osmanlı devlet aklı, bu küresel kuşatma girişimine karşı diplomatik manevralar, bölgesel tavizler ve gerektiğinde ani askeri harekatlarla karşılık verdi. Avrupalı devletlerin Şii Safevi İmparatorluğu ile kalıcı bir askeri ittifaka girmesini engellemek için Avrupalı tüccarlara kapitülasyonlar ve yeni ticari ayrıcalıklar tanındı. Ayrıca, Yavuz Sultan Selim döneminde uygulanan sert İran ipeği ambargolarının aksine, bu dönemde daha esnek ama caydırıcı önlemler alındı. İngilizlerin ipek alımında nakit ödeme yapmak yerine çuha satma ısrarı ve nakliye yollarının Osmanlı denetimi altındaki güvenliği, Şah Abbas’ın deniz ticaret planlarını sekteye uğrattı. Alternatif rotaların aşırı maliyetli olması ve beklenen Batı desteğinin gelmemesi üzerine, Safeviler Osmanlı’ya yönelik ipek yasağını kaldırmak zorunda kaldılar.
Kaynak: Sabah