Osmanlı Mehter Teşkilatının Tarihsel Gelişimi
Mehter, Osmanlı askeri teşkilatında meydan muharebelerinde ve kale kuşatmalarında askerleri şevklendirmek, karşı saflarda psikolojik baskı kurmak amacıyla askeri musiki icra eden köklü bir kurumdur. Temelleri İslamiyet öncesi Türk devletlerindeki nevbethane veya tablhane geleneklerine dayanan bu yapı, Ertuğrul Gazi döneminde küçük bir askeri çalgı takımı şeklinde mevcuttu. Mehterin kurumsal bir nitelik kazanması ise Osman Gazi dönemine rastlar. 1288 yılında Karacahisar’ın fethinin ardından Selçuklu Sultanı tarafından Osman Bey’e gönderilen donatılmış at, sancak, boru, davul, gümüş kakmalar ve süslü kemer, hem bir tebrik hediyesi hem de bağımsızlık ve hükümdarlık alameti olarak kabul edilmiştir. Mehter teşkilatının resmi kuruluşu bu gelişmeyle tarihlendirilir.
Savaş Alanlarından Saray Teşkilatına Mehterin Yapısı
Orhan Bey döneminden itibaren savaş alanlarında aktif rol üstlenmeye başlayan mehter teşkilatı, I. Murad devrinde kurumsal yapısını güçlendirmiş, Fatih Sultan Mehmed zamanında ise gelişimini tamamlamıştır. Fatih Sultan Mehmed, İstanbul’un fethinin ardından şehirde bir nevbethane inşa ettirmiştir. Feth edilen bölgelerin İslam beldesi haline geldiğini ilan etmek amacıyla bu kalelerde nevbet çalınması zorunlu bir kural olmuştur. Sarayın dış hizmetlerini yürüten Birun teşkilatının bir parçası olan Mehterhane-i Âmire’nin en üst amiri, saltanat sancaklarından sorumlu olan ve protokolde Yeniçeri Ağası’nın hemen ardından gelen Emir-i alem idi.
Teşkilat kendi içinde iki ana birime ayrılmaktaydı: Padişah ve devlet erkânının otağlarının kurulmasından sorumlu olan ‘Hayme mehterleri’ ile savaş ve törenlerde müzik icra edip saltanat sancaklarını taşıyan ‘Tabl ü alem mehterleri’. Musiki faaliyetlerini, çoğunlukla zurnazenler arasından seçilen mehterbaşı yönetirdi. Mehter takımı; zurnazenler, tablzenler, nakkarezenler, nefirzenler, zilzenler ve sancak taşıyan alemdarlardan oluşan bölüklere sahipti. Takımın büyüklüğü ‘kat’ ölçüsüyle belirlenirdi; padişahın mehteri on iki katlı iken veziriazamın mehteri dokuz katlıydı. Diğer devlet adamlarının takımları kıdemlerine göre daha az katlı düzenlenirken, savaş zamanında bu hacim yirmidört kata kadar çıkarılabilirdi. Mehter; yürüyüş ritmini düzenleme, konaklamalarda nevbet vurma, askeri komut sinyalleri verme işlevlerinin yanı sıra cülus törenlerinde, kılıç kuşanma merasimlerinde, bayramlarda, elçi kabullerinde ve cirit, ok atma, güreş gibi geleneksel spor müsabakalarında icra edilirdi.
Avrupa’da ‘Alla Turca’ Akımı ve Klasik Batı Müziğine Tesirleri
16. yüzyıldan itibaren Avrupa’da yaygınlık kazanan ve ‘Türk modası’ (Turquerie) kapsamında değerlendirilen mehter musikisi, Batı dünyasında ‘Yeniçeri müziği’ olarak tanınmıştır. Bu etki, 17. ve 19. yüzyıllar arasında ‘Alla Turca’ (Türk üslubu) akımının doğuşuna zemin hazırlamıştır. Avrupalıların mehter müziğiyle ilk geniş çaplı teması Haçlı seferlerinde gerçekleşmiş, sonraki dönemlerde seyyahların kaleme aldığı eserler ve gravürler vasıtasıyla bu musiki Batı’da tanınmıştır. 17. yüzyılda Topkapı Sarayı’nda bulunan Leh asıllı Ali Ufkî (Albert Bobowski), günümüzde ‘Hücum marşı’ olarak bilinen eser de dahil olmak üzere birçok mehter parçasını notaya aktarmıştır.
Başlangıçta Batılı kaynaklarca ‘sert’ ve ‘barbar gürültüsü’ olarak nitelendirilen mehter musikisi, 18. yüzyıldaki Aydınlanma Dönemi ile birlikte Avrupa’da büyük ilgi görmüştür. Diplomatik törenlerde ve saray şenliklerinde güç sembolü haline gelen mehter takımları, Osmanlı padişahlarının hediyeleriyle ya da savaşlarda ele geçirilen çalgılarla Avrupa saraylarında kurulmuştur. 1673’te Polonya Kralı III. Jan Sobieski, 1725’te Çariçe I. Katerina ve daha sonraki yıllarda Avusturya, Almanya, İngiltere ve Fransa askeri bando teşkilatları mehter çalgılarını bünyelerine katmışlardır. Davul ve zillerin Batı müziğine girişiyle orkestra yapıları değişmiş; Nicolaus Adam Strungk, Marin Marais, Gluck gibi besteciler eserlerinde bu enstrümanlara yer vermişlerdir. Joseph Haydn’ın Askeri Senfoni’si, Wolfgang Amadeus Mozart’ın Türk Marşı ile Saraydan Kız Kaçırma operası ve Ludwig van Beethoven’ın Atina Harabeleri eseri, bu etkileşimin en bilinen klasik örnekleridir.
Kapatılma Süreci ve Cumhuriyet Dönemindeki Canlanma
Sultan II. Mahmud’un 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nı tasfiye etmesiyle birlikte Mehterhane-i Âmire de lağvedilmiş, yerine Batı tarzı eğitim veren Mızıka-yı Hümayun kurulmuştur. Unutulan bu gelenek, II. Meşrutiyet’in ilanının ardından 1914 yılında Ferik Ahmed Muhtar Paşa’nın gayretleriyle Müze-i Askeri-yi Osmani bünyesinde Mehterhane-yi Hakani adıyla yeniden canlandırılmıştır. Mehterbaşılığa getirilen Eyyûbî Ali Rıza Bey (Şengel); Muallim İsmail Hakkı Bey, Kaptanzade Ali Rıza Bey ve Hoca Kâzım (Uz) gibi isimlerin besteleriyle yeni bir repertuvar hazırlamıştır. Cumhuriyet döneminde 1935 yılında tekrar kapatılan mehter teşkilatı, 1952 yılında Genelkurmay Başkanı Nuri Yamut’un kararıyla yeniden faaliyete geçirilmiştir. Günümüzde bu kültürel miras, Askeri Müze ve Kültür Sitesi Komutanlığı bünyesindeki Mehteran Bölüğü tarafından yaşatılmaktadır. Konu üzerine E. A. Bowles, F. Boztaş, M. R. Gazimihal, N. Kalyoncu, S. Mirzayev, E. Rice, L. Wolff, O. Elbaş, N. Özcan ve M. Türkmen gibi araştırmacılar önemli bilimsel çalışmalar gerçekleştirmişlerdir.
Kaynak: Sabah
