Engizisyondan Kaçış: Osmanlı Topraklarında Hoşgörü ve Güvenli Liman

Tarih boyunca eğitim ve kültürün harmanlandığı coğrafyalar, sadece bilginin değil, aynı zamanda vicdanın da merkezi olmuşlardır. Orta Çağ Avrupa’sının karanlık dehlizlerinde dışlanan, zulme uğrayan ve engizisyon baskısıyla yok edilmeye çalışılan Yahudi toplulukları için Osmanlı İmparatorluğu, yüzyıllar boyunca sarsılmaz bir kale ve güvenli bir liman görevi görmüştür. Avusturyalı yazar Dernschwam’ın 1550’li yıllarda dile getirdiği, “Yeryüzünde herhangi bir memleketten Yahudiler kovuldular mı doğruca hepsi Türkiye’ye gelirler” tespiti, aslında bir medeniyetin kapılarını mazlumlara nasıl açtığının en çarpıcı özetidir.

Osmanlı Devleti: Zulümden Kaçanlar İçin Kadim Bir Sığınak

Avrupa’da 14. yüzyılda baş gösteren büyük veba salgını, toplumsal bir histeriye dönüşerek Yahudilerin suçlanmasına neden olmuştur. Bilimsel temelden yoksun bu suçlamalar neticesinde Güney Fransa’dan Bavyera’ya, Erfurt’tan Strasbourg’a kadar geniş bir coğrafyada on binlerce Yahudi, diri diri yakılmak suretiyle katledilmiştir. Bu trajedi karşısında Osmanlı toprakları, Geruş (kovulmuş) olarak adlandırılan bu kitlelere kucak açmıştır. Osmanlı kayıtlarına bu isimle geçen göçmenler; Macaristan, İspanya, Almanya ve Portekiz gibi ülkelerden kaçarak can güvenliklerini Türk topraklarında bulmuşlardır. Osmanlı’nın bu yaklaşımı, günümüz pedagojisinde de sıkça işlenen ‘birlikte yaşama kültürü’nün en erken ve en güçlü örneklerinden biridir.

Osmanlı Devleti’nin bu kucaklayıcı tavrı sadece bir barınma imkanı sağlamakla kalmamış, aynı zamanda hukuki ve dini bir statü de tanımıştır. Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’un fethinden sonra şehre yerleşen Yahudilere sinagog ve okul açma hakkı tanımış, Moses Kapsali‘yi hahambaşı olarak atayarak bu makamı patriklik seviyesine yükseltmiştir. Bu durum, azınlıkların sadece fiziksel olarak değil, aynı zamanda kurumsal olarak da devlet mekanizmasına entegre edildiklerini göstermektedir. Türkiye’deki genel hukuk sistemi ve adli süreçler tarih boyunca bu tür toplumsal sözleşmelere dayalı gelişmiş; farklı inanç gruplarının kendi iç hukuklarını koruma hakları gözetilmiştir.

Tarihsel Süreçte Yahudi Cemaatlerinin Sosyo-Kültürel Entegrasyonu

1492 yılında İspanya’dan çıkarılan Elhamra Kararnamesi sonrası yaşanan büyük sürgün, Osmanlı’nın insani diplomasisinin zirve noktalarından biridir. Sultan II. Bayezid, Yahudilerin hallerine acıyarak imparatorluğun her yanına fermanlar göndermiş ve bu mazlum insanların şehirlere kabul edilmesini emretmiştir. Tahminlere göre 165 bin Yahudi’nin 90 bini Osmanlı topraklarına sığınmış; İstanbul, Selanik ve Edirne gibi stratejik şehirlerde kendilerine yeni bir hayat kurmuşlardır. Sefarad ve Aşkenazi olarak adlandırılan bu gruplar, Osmanlı’nın ticari ve kültürel hayatına büyük dinamizm katmışlardır.

Bugün Türkiye’de tarihi göç yollarını ve toplumsal etkilerini incelediğimizde, bu sürecin sadece demografik bir değişim değil, aynı zamanda bir zenginlik olduğunu görüyoruz. Yahudiler; Mardin’den Belgrad’a, Kahire’den Bursa’ya kadar geniş bir coğrafyada hoşgörü içerisinde yaşamış, kendi kültürlerini özgürce icra etmişlerdir. Bu tarihsel miras, eğitim sistemimizde genç nesillere aktarılırken, farklılıkların birer tehdit değil, toplumu güçlendiren birer yapı taşı olduğu vurgulanmalıdır. Osmanlı’nın gösterdiği bu empatik yaklaşım, günümüz dünyasında yaşanan insani krizlere ve sığınmacı sorunlarına da ışık tutacak niteliktedir.