Fiziksel Temas Olmadan Dijital Okuma Gerçekleştirildi
University of Kentucky araştırmacıları ve Vesuvius Challenge ekibi, Vezüv Yanardağı’nın patlamasıyla kömürleşen 2 bin yıllık Herculaneum parşömenlerini makine öğrenimi ve gelişmiş üç boyutlu görüntüleme teknolojileriyle okumayı başardı. Fiziksel temas olmaksızın gerçekleştirilen bu dijital açma işlemi, antik döneme ait kayıp kütüphanenin kapılarını aralıyor.
Antik parşömenler, Vezüv Yanardağı’nın patlaması neticesinde Herculaneum kentinde küller altında kaldı. Hassas kömürleşmiş yapıları sebebiyle yüzyıllardır çözülemeyen bu metinler, dokunulduğu anda ufalanıp yok olma riski taşıyordu. Geçmiş yıllarda uygulanan kimyasal yumuşatma, katmanları bıçakla ayırma veya cıva dökme gibi yöntemler belgelerin büyük kısmını kalıcı olarak tahrip etti.
Yeni geliştirilen sanal açma teknolojisi ise bu tahribatın önüne geçiyor. Araştırma ekipleri, parçacık hızlandırıcı yardımıyla elde edilen yüksek çözünürlüklü taramaları yapay zeka algoritmalarıyla birleştirerek parşömenin okunabilir bir kesitini ortaya çıkardı. Yapılan son çalışmalarda yaklaşık 20 sütunluk metin tamamen çözümlenirken, farklı rulolarda toplamda en az 230 sütunun daha okunabilir faza getirildiği duyuruldu.
Julius Caesar Dönemine Ait Kayıp Kütüphane
Elde edilen papirüs koleksiyonu, Julius Caesar’ın kayınpederine ait olduğu tahmin edilen Herculaneum’daki bir antik villadan çıkarılan 400’den fazla parçayı kapsıyor. Çözümlenen yeni veriler arasında, filozof Gadara’lı Philodemus’un daha önce tek bölümden ibaret olduğu sanılan ‘Tanrılar Üzerine’ adlı eserinin aslında sekiz bölümden oluştuğunu gösteren kanıtlar yer alıyor.
Metin içerisindeki ‘ilahi takdir’, ‘görünmez varlıklar’ ve ‘gelecekteki şeyler’ gibi ifadeler, eserin Epikürcü teoloji felsefesiyle doğrudan ilişkili olduğunu doğruluyor. Uzmanlar, bu gelişmenin sadece teknik bir başarı olmadığını, felsefe tarihini yeniden şekillendirecek bir akademik dönüm noktası olduğunu belirtiyor.
Yüksek Maliyetli Mikron Seviyesinde Görüntüleme
Taramalarda tıp dünyasında kullanılan BT görüntülemesine benzer ancak çok daha gelişmiş bir sistem tercih ediliyor. Parçacık hızlandırıcıdan gelen hassas ışınlarla parşömenin iki boyutlu kesitleri çıkarılıyor ve bu veriler üç boyutlu bilgisayar modeline dönüştürülüyor. Örümcek ipeğinden daha ince olan 2 mikron seviyesindeki pikseller, mürekkep izlerini saptamayı kolaylaştırıyor.
Buna karşın süreç oldukça yüksek bütçeler gerektiriyor. Tek bir parşömenin taranması 20 ila 24 saat arasında sürerken, hızlandırıcının bir haftalık çalışma maliyeti 250 bin dolara (yaklaşık 11,6 milyon TL) ulaşıyor. Tarama sonrasında sıkışmış tabakaların yapay zeka yardımıyla sanal ortamda düzleştirilmesi ve uzmanlarca analiz edilmesi gerekiyor. Antik metinlerin kelime boşluğu veya noktalama işareti barındırmadan tamamen büyük harflerle yazılması ise filologların işini zorlaştıran bir diğer etken olarak öne çıkıyor.
Yapay Zeka Yarışmasında Büyük Ödül 1 Milyon Dolar
Süreçte incelenen PHerc. 1667 adlı 2 santimetreye 8 santimetrelik küçük rulo parçası, barındırdığı ‘dürtü’ ve ‘pratik bilgelik’ kelimeleri nedeniyle Stoacılık akımına dair ipuçları veriyor. Vesuvius Challenge platformu, geçmişte 11 sütunluk metinden 2 bin karakter çözen öğrenci grubuna 700 bin dolar (yaklaşık 32,6 milyon TL) ödül dağıtmıştı. Organizasyonun yeni hedefi ise önümüzdeki bir yıl içinde tek bir parşömenin tamamını deşifre edebilecek kişi veya ekibe 1 milyon dolar (yaklaşık 46,5 milyon TL) ödül sunmak.
Şu ana kadar parşömenlerin sadece yüzde 10’luk bir kısmı taranabildi. Pompeii’deki eserlerin aksine yüksek ısıya maruz kalarak kömürleşen ve bu sayede günümüze kadar ulaşmayı başaran Herculaneum arşivi, gelişen yapay zeka modelleriyle birlikte antik dünya tarihini aydınlatmaya devam edecek.
Kaynak: Hürriyet
