Bahar Çatalbaş
Eğitim Ortamlarında Tırmanan Şiddet Eğilimi
Eğitim kurumlarımızda gözlemlenen şiddet olaylarının artış eğilimi, toplumsal yapımızda derinlemesine bir sorgulamayı gerekli kılmaktadır. Son dönemde öğrencinin öğrenciye, velinin öğretmene ve hatta öğrencinin kendi öğretmenine yönelik eylemleri, meselenin artık basit bir ‘akran zorbalığı’ tanımının ötesine geçtiğini net bir şekilde ortaya koymuştur. Uzmanlar, bu acı olayların çok boyutlu bir bakış açısıyla değerlendirilmesi ve köklü çözümler üretilmesi gerektiğine vurgu yapmaktadır.
Yaşanan şiddet vakaları, yalnızca eğitim camiasını değil, tüm toplumu endişeye sevk eden bir boyuta ulaşmıştır. Okullar, bireylerin bilgi edindiği, sosyal beceriler geliştirdiği ve kişiliklerini inşa ettiği temel kurumlar olmasının yanı sıra, güvenlik ve huzur ortamını da sağlamakla yükümlüdür. Bu ortamın bozulması, öğrencilerin akademik başarılarını, psikolojik iyi oluşlarını ve gelecek perspektiflerini doğrudan etkilemektedir. Toplumsal dönüşümlerin ve dijital çağın getirdiği yeni dinamikler, şiddetin biçimlerini ve yayılım hızını değiştirerek, mücadeleyi daha karmaşık hale getirmiştir.
Şiddet Kültürünün Derinleşen Kökleri ve Etkileri
Necmettin Erbakan Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nurten Sargın’a göre, şiddet kültürü uzun yıllardır varlığını sürdürmekte ve dozu gittikçe artmaktadır. Başlangıçta hoş görülebilir düzeylerde başlayan bu eğilim, zamanla bugünkü ciddi boyutlara ulaşmıştır. Uygulanan yaptırımların, gerçekleşen davranışlarla yeterince orantılı olmaması, bazı durumlarda şiddet eğilimlerini pekiştirici bir etki yaratmıştır.
Özellikle ergenlik dönemindeki gençlerin doğru anlaşılması, enerjilerinin olumlu alanlara yönlendirilmesi kritik bir öneme sahiptir. Prof. Dr. Sargın, gençlerin ilgi alanlarına göre rehberlik edilmesi ve kendilerini değerli hissetmelerinin sağlanması gerektiğini belirtmektedir. Günümüzde dijitalleşmenin getirdiği yoğun uyaranlar ve şiddet içerikli rol modeller, çocukların ve gençlerin davranışlarını doğrudan etkilemektedir. Bu durum, şiddeti ve dilini normalleştirerek, saldırgan davranışların yaygınlaşmasına zemin hazırlamaktadır. Akran grupları arasında şiddetin bir prestij veya güç gösterisi olarak algılanması da, bu tür eylemlerin daha fazla gerçekleşmesine neden olmaktadır. Okullarda aidiyet duygusunun güçlendirilmesi ve yaş gruplarına yönelik etkinliklerin artırılması, gençlerin kendilerini ifade etmelerine olanak tanıyarak olumlu davranış modellerinin teşvik edilmesine yardımcı olabilir.
Ailenin Rolü ve Çocuğun Gelişimine Etkileri
Çocukların şiddete yöneliminde aile tutumlarının belirleyici bir faktör olduğu göz ardı edilemez. Yıldız Teknik Üniversitesi Eğitim Fakültesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ali Eryılmaz, çocukların ihtiyaçlarına ya anında cevap vermenin ya da tamamen göz ardı etmenin sağlıklı davranış modelleri geliştirmediğini ifade etmektedir. Bu tür davranışların genellikle ‘izin verici’ veya ‘ilgisiz’ aile tutumlarıyla yetişen bireylerde görüldüğüne dikkat çekmektedir.
Prof. Dr. Eryılmaz, ailelerin sergilediği dört farklı tutumu şu şekilde özetlemektedir: Demokratik tutumda hem çocuğa sınırlar konulur hem de istekleri karşılanır; bu en önerilen yaklaşımdır. Otoriter tutumda çocuğun istekleri göz ardı edilirken, katı sınırlar uygulanır. İzin verici tutumda çocuğun her istediği yapılır ancak ona herhangi bir sınır konulmaz. İlgisiz tutum ise ne sınır koyan ne de çocuğun isteklerini karşılayan bir yaklaşımı ifade eder. Yapılan incelemeler, özellikle izin verici ve ilgisiz aile ortamlarında yetişen çocukların şiddete yönelme eğilimlerinin daha yüksek olduğunu göstermektedir. Aile içi iletişim eksikliği, tutarsız disiplin anlayışı ve sevgi yoksunluğu da çocukların sosyal ve duygusal gelişimlerini olumsuz etkileyerek, saldırgan davranışların ortaya çıkışını tetikleyebilir.
Hukuki Çerçeve ve Koruyucu Yaklaşımlar
Türk hukuk sistemi, 18 yaşını doldurmamış bireyleri ‘çocuk’ olarak kabul etmekte ve onlara özel bir yaklaşım sergilemektedir. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekan Yardımcısı Doç. Dr. Zafer İçer’in de belirttiği üzere, ‘suça sürüklenen çocuk’ kavramının kullanılması, sadece terminolojik bir tercih değil, çocuklara yönelik ceza adaletinin koruyucu, eğitici ve rehabilite edici yaklaşımını yansıtan bilinçli bir hukuk politikasıdır. Çocukların henüz tam olarak gelişmemiş kusur yetenekleri, devam eden kişilik gelişimleri ve topluma yeniden kazandırılma amacının önceliği gibi faktörler, cezalarda yaş gruplarına göre indirimler uygulanmasını gerektirmektedir. 0-12, 12-15 ve 15-18 yaş grupları için farklı düzenlemeler mevcuttur.
Suça sürüklenen bir çocuğun kasten yaralama suçunu işlemesi durumunda, yaralamanın ağırlığına bağlı olarak 6 aydan 3 yıla kadar hapis cezaları öngörülmekle birlikte, çocuğun yaş grubuna göre gerekli indirimler uygulanır. Yaralamanın organ kaybı, kemik kırığı veya ölüme sebebiyet gibi ağırlaşmış sonuçları olması halinde, Türk Ceza Kanunu’nun ilgili maddeleri uyarınca cezalar artırılır. Kasten öldürme suçunda ise 15-18 yaş grubundaki çocuklar için 12 ila 15 yıl, nitelikli hallerde ise 18 ila 24 yıl hapis cezası söz konusu olabilir. Psikolojik rahatsızlıkların cezai sorumluluğa etkisi de önemli bir detaydır; ancak her rahatsızlık cezasızlık veya ceza indirimi nedeni sayılmaz, rahatsızlığın akıl hastalığı boyutunda olması şartı aranır.
Çok Boyutlu Yaklaşım ve Geleceğe Yönelik Adımlar
Okullardaki şiddetle mücadele, tek bir kurumun veya bireyin sorumluluğunda değildir. Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Adalet Bakanlığı ve sivil toplum kuruluşları başta olmak üzere tüm ilgili paydaşların iş birliği içinde hareket etmesi gerekmektedir. Şiddetin önlenmesi ve azaltılması için okulda rehberlik ve psikolojik danışmanlık hizmetlerinin güçlendirilmesi, öğretmenlere ve yöneticilere yönelik şiddetle başa çıkma ve kriz yönetimi eğitimleri verilmesi elzemdir.
Toplumun her kesiminin bu konuya duyarlılık göstermesi, ailelerin bilinçlendirilmesi ve çocuklara pozitif rol modeller sunulması, uzun vadeli çözümlerin temelini oluşturacaktır. Erken yaşlardan itibaren empati, problem çözme ve çatışma yönetimi becerilerinin kazandırılması, dijital okuryazarlığın artırılarak zararlı içeriklere karşı farkındalık oluşturulması, şiddet eğilimlerinin önlenmesinde kilit rol oynayacaktır. Okulları sadece bilgi aktarım merkezleri değil, aynı zamanda güvenli, kapsayıcı ve destekleyici sosyal öğrenme ortamları haline getirmek, sağlıklı nesillerin yetişmesi için vazgeçilmez bir adımdır.
