Sistem Krize Girdi: Alarm Zilleri Çalıyor
Türkiye’nin eğitim sistemi artık alarm vermenin çok ötesinde, tam bir krize girdi. TEDMEM’in 2025 Eğitim Değerlendirme Raporu, yıllardır göz ardı edilen yapısal sorunların 26 Mart 2026 Perşembe günü nasıl bir batağa dönüştüğünü yüzümüze çarptı. Bu rapor, kuru istatistik yığınından ibaret değil; milyonlarca gencin hayallerinin, umutlarının ve geleceklerinin nasıl bir cendereye sıkıştırıldığının acı bir tablosu. İlk bakışta ortaöğretime erişimde yüzde 90’a yaklaşan okullaşma oranı bir başarı gibi görünse de, bu durum kalitenin değil, yalnızca niceliğin bir yansıması.
Kız çocuklarının eğitime katılımındaki artış sevindirici olsa da, bu artışın ardında büyüyen bir nitelik sorunu yatıyor. Liseler gençleri hayata hazırlamak yerine, üniversite kapısında oluşan devasa yığılmanın sadece bir ara istasyonu haline gelmiş durumda. Artan devamsızlık oranları, açık öğretime kaçışlar ve öğrenmeyi değil, sadece sınav puanını kutsayan bir yapı, ortaöğretimin temel işlevini tamamen yok ediyor. Bu tablo, gençlerin ilgi ve yeteneklerini keşfedebilecekleri, hayata hazırlanabilecekleri nitelikli bir öğrenme süreci vaat etmek yerine, onları bir sonraki sınav maratonuna hazırlayan bir makineye dönüştürüyor.
Demografik Darboğaz ve Eğitimin Geleceği
Ülkenin en temel dinamiklerinden biri olan demografik yapıdaki değişim, eğitim sistemimizi felç etmeye hazırlanıyor. Son 10 yılda doğum oranlarındaki yüzde 30,6’lık şok edici düşüş, 2030 yılına kadar öğrenci sayısında yüzde 21’lik bir azalma öngörüyor. Bu, basit bir sayı değişimi değil, eğitim sisteminin tüm omurgasını etkileyecek bir deprem anlamına geliyor. Derslik planlamasından öğretmen istihdamına, eğitim bütçelerinden yükseköğretim kontenjanlarına kadar her şeyin kökten yeniden ele alınması şart. Eğer şimdiden kapsamlı bir stratejik eylem planı oluşturulmazsa, bu demografik dönüşüm bir fırsata değil, derin bir krize dönüşecek.
Sadece uluslararası öğrenci sayısını artırmak gibi yüzeysel çözümlerle bu darboğazdan çıkılamaz. Üniversite kapasiteleri acilen gözden geçirilmeli ve hayat boyu öğrenme konsepti, sadece bir slogan olmaktan çıkarılıp gerçek anlamda güçlendirilmeli. Ayrıca, 2024-2025 eğitim öğretim yılında okul öncesi okullaşma oranlarının son üç yılın en düşük seviyesine gerilemesi, sorunun henüz filizlendiği en temel seviyede bile ne kadar derinleştiğini kanıtlıyor. Gelecek nesilleri en erken yaşta eğitime dahil edememek, zincirleme bir başarısızlık silsilesinin ilk halkasıdır.
LGS ve 9. Sınıf: Kara Delik
Liselere Geçiş Sistemi (LGS) de bu çürümüş yapının bir başka göstergesi. Merkezi sınava giren öğrenci oranındaki azalma eğilimine rağmen, 2025 yılı LGS tarihinde boş kontenjan sayısının en yüksek olduğu yıl olarak kayıtlara geçti. 963 binin üzerinde öğrencinin sınava girdiği bir ortamda bu denli yüksek boş kontenjan, sistemin ne kadar işlevsiz hale geldiğini ortaya koyuyor. Kontenjanların niteliği, okullara ve türlere göre dağılımı ile öğrencilerin tercih edilebilirliği arasındaki uçurum, gençlerin geleceğine atılmış bir kazık niteliğinde.
Ortaokuldan liseye geçişin kritik evresi olan 9. sınıf ise adeta bir kara delik. 2024-2025 eğitim öğretim yılında genel liselerde yüzde 18,5, mesleki ve teknik liselerde yüzde 28,5, imam hatip liselerinde ise yüzde 30’a varan sınıf tekrarı oranları akıl almaz. Daha da vahimi, 9. sınıfta açık öğretime geçen öğrenci sayısı bir yılda yaklaşık üç kat arttı. Bu rakamlar, öğrencilerin akademik ve sosyal uyumunu güçlendirecek politikaların ne kadar hayati olduğunu haykırıyor. Okulda tutamadığımız, sınıfta bıraktığımız, açık öğretime sürüklediğimiz her genç, sisteme olan inancını yitiriyor ve toplumsal bir yara açıyor.
Üniversite Mezunları İşsizler Ordusuna Katılıyor
Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) verileri, yükseköğretime geçişte kronikleşen bir sınav döngüsünü kanıtlıyor. Bir üniversite programına yerleşenlerin yalnızca yüzde 30’u lise son sınıf öğrencisi. Diğer bir deyişle, yerleşen her 10 adaydan 7’si, umutsuz bir döngüde yıllarını harcayan tekrar adayları. Lise son sınıf düzeyindeki 812 bin adayın sadece yüzde 16,46’sının dört yıllık lisans programlarına yerleşebilmesi, sistemin gençlere ne kadar az şans tanıdığını gözler önüne seriyor.
Bu tablo; sınav puanlarının beklentileri karşılamaması, istihdam olanaklarına dair belirsizlikler, ağır ekonomik koşullar ve yetersiz mesleki rehberlik gibi çok boyutlu sorunların birleşimi. 2023’te 3,5 milyonun üzerinde olan YKS başvuru sayısının 2025’te 2,5 milyona gerilemesi sadece demografik bir değişimle açıklanamaz; bu, eğitimin geleceğine olan inancın sarsıldığının ve üniversite diplomasının eskisi gibi bir güvence olmaktan çıktığının göstergesi. Eurostat 2024 verilerine göre Türkiye, üniversite mezunu işsizlik oranının genel işsizlik oranını aştığı tek ülke. 25-34 yaş grubundaki işsizlerin yaklaşık yarısının yükseköğretim mezunu olması, üniversite eğitiminin ekonomik bir getiri sağlamadığı, hatta bir yük haline geldiği algısının toplumda ne kadar yerleştiğini kanıtlıyor. Bu, eğitim sistemimizin iflas ettiğinin en somut delilidir.
