Zeynep Çelik
Tohumdan Sofraya Baskın Bir Hegemonya
Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız, TDK sözlüğünde ‘baskın’ ve ‘egemen’ olarak tanımlanan ‘dominant’ kelimesi, aslında mutfağımızdaki sessiz savaşın en büyük anahtarı haline geldi. Çoğumuz bu kelimeyi sadece karakter tahlillerinde veya biyoloji derslerindeki genetik eşleşmelerde hatırlasak da, küresel gıda sistemi tam anlamıyla dominant bir yapının kuşatması altında. Peki, soframıza gelen ürünlerin genetik kodlarından pazar paylarına kadar uzanan bu baskınlık, halk sağlığını nasıl etkiliyor?
Biyolojik anlamda dominant genler, çekinik olanları bastırarak kendi özelliklerini bir sonraki nesle aktarır. Bugün tarım politikalarına baktığımızda, yerel ve atalık tohumların yerini alan laboratuvar ortamında geliştirilmiş dominant hibrit tohumların, biyoçeşitliliği nasıl yok ettiğini görüyoruz. Bu baskın karakterli tohumlar, sadece yüksek verim odaklı tasarlandıkları için besin değerinden feragat ediyor ve çiftçiyi her yıl yeniden tohum almaya mecbur bırakan bir ekonomik döngü yaratıyor.
Genetik Üstünlük Mü Ekonomik Tahakküm Mü?
Araştırmacı bir gözle baktığımızda, dominant kavramının sadece biyolojide kalmadığını, gıda endüstrisinin dev aktörleri arasında bir yönetim biçimine dönüştüğünü fark ediyoruz. Birkaç büyük şirketin dünya tohum ve gübre piyasasının büyük çoğunluğunu elinde tutması, gıda güvenliğimiz üzerinde dominant bir tehdit oluşturuyor. Bu şirketler, hangi ürünün ne kadar ekileceğine ve soframıza hangi standartlarda geleceğine karar veren ‘egemen’ güçler haline gelmiş durumda.
Bu durumun halk sağlığına yansıması ise oldukça sarsıcı. Market raflarında gördüğümüz paketli gıdaların içerikleri, belirli ‘dominant’ bileşenler etrafında şekilleniyor. Nişasta bazlı şekerler, palmiye yağı ve yapay koruyucular, ürünlerin raf ömrünü uzatırken damak tadımızı da tek tipleştiriyor. Dominant olan bu endüstriyel içerikler, geleneksel mutfak kültürümüzü baskılayarak obezite ve metabolik hastalıkların önünü açıyor.
Bireysel Tercihlerle Dominant Yapıyı Kırmak
Toplum içerisinde liderlik vasfı taşıyan ve her ortamda sözünü geçiren kişilere dominant diyoruz. Ancak gerçek liderlik, sağlığımızı tehdit eden bu baskın sisteme karşı sorgulayıcı olabilmektir. Tüketici olarak tercihlerimiz, pazarın dominant karakterini değiştirebilecek yegane güçtür. Yerel üreticiyi desteklemek, mevsimsel beslenmeye geri dönmek ve içeriği karmaşık olan ürünlerden uzak durmak, bu devasa baskınlığı kırmanın ilk adımıdır.
Unutmamak gerekir ki, gıda zincirindeki her halka birbirine bağlıdır. Eğer bizler sorgulamazsak, ‘dominant’ genler ve şirketler sadece soframızı değil, gelecekteki sağlık karnemizi de tayin etmeye devam edecektir. Baskın olanın değil, sağlıklı ve sürdürülebilir olanın egemen olduğu bir gıda sistemi için okumalı, araştırmalı ve ne yediğimizi her zamankinden daha yüksek sesle sorgulamalıyız.
