Özlem Kocabaş
ABD Başkanı Donald Trump, küresel ticaret dengelerini kökten değiştirecek bir adım daha atarak yeni gümrük vergisi kararnamesini resmen imzaladı. ABD Yüksek Mahkemesi’nin geçtiğimiz günlerde aldığı iptal kararının üzerinden henüz yirmi dört saat geçmeden gelen bu hamle, Washington yönetiminin korumacı ekonomi politikalarındaki kararlılığını bir kez daha gözler önüne serdi. Bugün itibarıyla yürürlüğe giren kararname, muaf tutulan ülkeler dışında kalan tüm ithalat kalemlerine yüzde 10 oranında ilave vergi getirilmesini öngörüyor. Trump, bu oranın kısa süre içinde yüzde 15’e çıkarılacağının sinyallerini verse de, şimdilik resmiyet kazanan oran yüzde 10 olarak belirlendi.
Hukuki Labirentler ve 1974 Ticaret Yasası’nın Gücü
Beyaz Saray ile yargı arasındaki gerilim, Trump’ın stratejik manevrasıyla yeni bir boyuta taşındı. Yüksek Mahkeme, 1977 tarihli Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası’nın (IEEPA) bu tür vergiler için zemin oluşturamayacağına hükmederek Trump’ın yetki aşımı yaptığını belirtmişti. Ancak Trump yönetimi, bu engeli aşmak adına 1974 tarihli Ticaret Yasası’nın 122. maddesini devreye soktu. Bu özel madde, Kongre onayına ihtiyaç duymaksızın, ülkenin ödemeler dengesini korumak amacıyla 150 gün boyunca geçici gümrük vergisi uygulama imkanı tanıyor. Bu hamle, Amerikan yargı sisteminin yürütme üzerindeki denetimini baypas eden teknik bir ‘yasal arka kapı’ olarak nitelendiriliyor.
Türkiye’deki adli ve idari süreçlerle kıyaslandığında, bu tür gümrük düzenlemeleri genellikle İthalat Rejimi Kararı çerçevesinde ve Resmi Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ile yürütülür. Türkiye’de de benzer şekilde yerli üreticiyi koruma ve haksız rekabeti önleme amacıyla ek mali yükümlülükler getirilebilir ve bu süreçlerin hukuki denetimi Danıştay tarafından gerçekleştirilir. ABD Gümrük ve Sınır Koruma Ajansı (CBP), ithalatçılara gönderdiği resmi notta, uygulamanın Salı günü yerel saatle 00.01’den itibaren geçerli olacağını teyit ederek gümrük müşavirlerini acil hazırlığa çağırdı.
Küresel Piyasalarda Misilleme Çanları Çalıyor
Trump’ın bu hamlesi, sadece Amerika kıtasında değil, Londra’dan Yeni Delhi’ye kadar geniş bir coğrafyada büyük bir infiale yol açtı. İngiltere, Avrupa Birliği ve Hindistan cephesinden gelen açıklamalar, küresel bir ticaret savaşının fitilinin ateşlendiğine işaret ediyor. İngiltere, mevcut ticaret anlaşmalarına sadık kalınmaması durumunda misilleme haklarını saklı tuttuğunu belirtirken; Avrupa Birliği, yaz aylarında varılan mutabakatın onay sürecini askıya aldığını duyurdu. Bu tür makroekonomik kararların toplumsal etkileri ise kaçınılmazdır; artan maliyetlerin nihai tüketiciye yansıyacak olması, küresel ölçekte ciddi bir enflasyon baskısı yaratma riski taşıyor.
Sonuç olarak, ABD’nin 1977’den bu yana IEEPA kapsamında topladığı 130 milyar dolarlık gelirin ardından gelen bu yeni vergi dalgası, uluslararası ticaretin serbestlik ilkelerini sarsmaktadır. Uzmanlar, tedarik zincirindeki bu kırılmaların sadece sanayicileri değil, aynı zamanda tarım ve teknoloji sektörlerini de doğrudan etkileyeceğini vurguluyor. Küresel ekonomi, Washington’dan gelecek bir sonraki kararnameye kilitlenmiş durumda.
