Stratejik Ayrışmanın Derinleşen Boyutları
ABD ve İsrail arasındaki İran stratejisi, çatışmanın üçüncü haftasına girilirken belirgin bir ayrışma sergilemektedir. Başlangıçta İran rejimine yönelik benzer söylemlerle dikkat çeken iki müttefik, sahadaki gelişmeler ve küresel ekonomik etkilerle birlikte farklı hedeflere yönelmiştir. Washington, hızlı bir askeri çözüm ve sınırlı ekonomik maliyet beklentisiyle hareket ederken, Tel Aviv yönetimi, İran’daki mevcut siyasi yapının kökten değiştirilmesine odaklanan daha kapsamlı ve uzun vadeli bir vizyon benimsemektedir. Bu stratejik farklılaşma, yalnızca askeri operasyonların niteliğini değil, aynı zamanda bölgesel istikrar ve uluslararası ilişkiler üzerindeki etkileri de derinden etkilemektedir.
ABD Başkanı Donald Trump, çatışmanın ilk günlerinde İran halkına doğrudan seslenerek “hükümetlerini devirmeleri” çağrısında bulunmuştu. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu da benzer bir yaklaşımla İran halkını “cani rejimden” kurtulmaya davet etmişti. Ancak bu ilk günlerdeki söylem birliği, kısa sürede yerini farklılaşan önceliklere bırakmıştır. Bu durum, Orta Doğu’da uzun süredir devam eden gerilimlerin ve karmaşık çıkar çatışmalarının güncel bir yansıması olarak değerlendirilmektedir.
Pragmatizm ve Rejim Değişikliği Vizyonu
Dış Politika Uzmanı Yeliz Albayrak, bu ayrışmayı açıklarken ABD’nin pragmatik düşünce yapısına dikkat çekmektedir. Albayrak’a göre, Trump yönetimi, Çin ve Rusya’nın İran’dan uzaklaştırılmasını, bölgedeki enerji, altın ve doğal gaz rezervlerinin kendi belirlediği şartlar üzerinden şekillendirilmesini önceliklendirmektedir. Bu yaklaşım, küresel güç dengeleri ve ekonomik çıkarları merkeze alan bir politika izlediğini göstermektedir. Washington, hızlı askeri sonuçlar ve küresel ekonomik dengelerin korunması amacıyla daha temkinli bir çizgi izlemektedir.
Öte yandan İsrail’in stratejisi, daha radikal bir değişim arayışındadır. Tel Aviv, tüm Orta Doğu’nun istikrarsızlaştırıldığı bir ortamda, kendi kontrolünde ve sürekli gündemde tutulan, yayılmacı politikaların bölgedeki tüm ülkelere nüfuz etmesini sağlayacak bir düzen hedeflemektedir. Bu vizyon, İran’daki rejimin tamamen çökertilmesi ve içeriden bir değişimle zayıflatılmış bir yapının ortaya çıkarılması üzerine kuruludur. İsrail’in bu tutumu, uzun yıllardır süregelen güvenlik endişeleri ve bölgedeki stratejik üstünlük arayışıyla yakından ilişkilidir.
Gerilimi Tetikleyen Güney Pars Saldırısı
İki ülke arasındaki görüş ayrılıklarının belirgin bir şekilde gün yüzüne çıkmasına neden olan olay, İsrail’in İran’ın Basra Körfezi’ndeki devasa Güney Pars doğalgaz sahasına düzenlediği saldırı olmuştur. İran ile Katar arasında paylaşılan bu saha, dünyanın en büyük doğalgaz rezervlerinden biri olarak stratejik öneme sahiptir. Bu saldırı, sadece İran’ın enerji altyapısını hedef almakla kalmamış, aynı zamanda küresel enerji piyasalarında ciddi yankı uyandırmıştır.
ABD Başkanı Trump, saldırının ardından yaptığı açıklamada, ABD’nin operasyondan haberdar olmadığını ve Katar’ın herhangi bir rolü bulunmadığını belirtmiştir. Ancak ABD, İsrail ve Orta Doğu’dan çok sayıda yetkili, bu açıklamayı yalanlayarak İsrail’in Washington’ı saldırı öncesinde bilgilendirdiğini ifade etmiştir. Bu çelişkili durum, müttefikler arasındaki güven bunalımını ve stratejik koordinasyon eksikliğini gözler önüne sermiştir. Güney Pars gibi kritik bir hedefe yönelik operasyonun Washington’ın bilgisi dışında gerçekleştiği iddiaları, uluslararası kamuoyunda ciddi soru işaretleri yaratmaktadır.
Savaşın Ağır Bilançosu ve Küresel Etkileri
Devam eden çatışmaların bilançosu giderek ağırlaşmaktadır. İsrail tahminlerine göre yaklaşık 3500 İranlı güvenlik görevlisi hayatını kaybetmiştir; ancak sivil kayıpların net sayısı belirsizliğini korumaktadır. Çatışmanın ilk günlerinde ABD’nin bir ilkokulu hedef aldığı iddiası, çok sayıda çocuğun yaşamını yitirmesiyle uluslararası kamuoyunda geniş yankı bulmuş, insani krizin boyutlarını gözler önüne sermiştir.
Savaşın ekonomik etkileri de derinleşmektedir. Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin büyük ölçüde aksaması, küresel ticaret üzerinde ciddi baskı yaratmıştır. Petrol fiyatları varil başına 110 doların üzerine çıkarak enerji piyasalarında şok etkisi yaratmış, küresel enerji arzı üzerinde tehdit oluşturmuştur. Bu durum, sadece çatışmaya taraf ülkeleri değil, dünya ekonomisinin genelini olumsuz etkileme potansiyeli taşımaktadır. Sıradan vatandaşlar, yükselen enerji maliyetleri ve tedarik zincirindeki aksaklıklar nedeniyle ciddi ekonomik zorluklarla karşı karşıya kalabilmektedir.
Washington’da İsrail Etkisi Tartışması ve ABD’nin İkilemi
ABD yönetimi içinde, İsrail’in rolü ve ABD’nin Orta Doğu politikaları üzerine tartışmalar artmaktadır. Washington Post’ta yer alan analizlere göre, Netanyahu’nun diplomatik çabalarıyla Trump yönetimini İran’a saldırmaya ikna ettiği yönündeki değerlendirmeler, “Önce Amerika” çizgisini savunan kesimlerin tepkisini çekmiştir. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun İsrail’in kararlılığının Washington’ı harekete geçirdiğini ima eden açıklamaları da bu tartışmaları alevlendirmiştir. Terörle mücadele politikalarından sorumlu üst düzey yetkili Joe Kent’in istifası, ABD’nin “İsrail ve güçlü Amerikan lobisinin baskısı nedeniyle” yeni bir savaşa sürüklendiği iddialarını daha da derinleştirmiştir.
Başkan Trump, bir yandan askeri operasyonların yıkıcı etkilerini “başarı” olarak değerlendirirken, diğer yandan küresel ekonomide ortaya çıkan ağır sonuçlar karşısında endişe duymaktadır. Savaşın 13 Amerikalının hayatına mal olması ve kamuoyu desteğinin sınırlı kalması, Trump’ın karar alma sürecinde dalgalı bir tutum sergilemesine yol açmıştır. Beyaz Saray, operasyonun net hedeflere sahip olduğunu savunsa da, “Destansı Öfke Operasyonu” adı verilen askeri planın dört ana hedefi arasında rejim değişikliğinin açıkça yer almaması, ABD ile İsrail arasındaki temel görüş ayrılığını ortaya koymaktadır.
Sahadaki Gerçeklik: Direnen Rejim ve Zayıf Muhalefet
Sahadaki askeri veriler, İsrail’in operasyonlarını büyük ölçüde İran’ın iç güvenlik yapısını hedef alacak şekilde kurguladığını göstermektedir. Orta Doğu’daki güvenlik kaynaklarına göre yaklaşık 8 bin saldırının yüzde 40’ı, İran’daki güvenlik güçleri ve iç baskı mekanizmalarına yönelik gerçekleştirilmiştir. İsrailli planlamacılar, yoğun bombardımanın İran içindeki muhalefeti yeniden harekete geçirebileceği ve güvenlik güçlerinin baskı kapasitesini zayıflatabileceği değerlendirmesini yapmaktadır.
Ancak, hem ABD hem de İsrail istihbarat birimleri, İran rejiminin henüz “çözülmediği” ve iktidarını koruduğu konusunda hemfikirdir. İsrail’in beklentisinin aksine, İran’da geniş çaplı bir halk ayaklanması henüz gerçekleşmemiştir. Batılı istihbarat kaynakları, İran güvenlik aygıtı içinde Devrim Muhafızları ile Besic güçleri arasında bazı gerilim işaretleri bulunduğunu aktarsa da, bu durumun kısa vadede rejimin çökmesine yol açacak düzeyde olmadığı belirtilmektedir. Üst düzey yöneticilerin iletişim güvenliği nedeniyle elektronik haberleşmeden kaçınması, komuta kontrol süreçlerini zorlaştıran bir faktör olarak öne çıkmaktadır.
Kongrede Farklı Hedeflerin İtirafı ve Gelecek Senaryoları
ABD Kongresi’nde yapılan son oturumlar, iki ülke arasındaki ayrışmayı resmi düzeyde doğrulamıştır. Ulusal İstihbarat Direktörü Tulsi Gabbard, ABD ve İsrail’in savaş hedeflerinin farklı olduğunu açıkça ifade etmiştir. Bu açıklama, müttefikler arasındaki stratejik derinliği ve geleceğe yönelik beklentilerin ne denli farklılaştığını göstermektedir. Gabbard, ABD’nin Güney Pars saldırısından habersiz olduğu yönündeki iddiayı doğrudan doğrulamaktan kaçınsa da, İsrail Başbakanı Netanyahu’nun bazı operasyonları tek başına yürüttüğünü kabul etmesi, bu ayrışmayı pekiştirmektedir.
Reuters/Ipsos tarafından yapılan ankete göre Amerikalıların yüzde 65’i, Başkan Trump’ın İran’a karşı büyük ölçekli bir kara harekatı emri vereceğini düşünmekle birlikte, böyle bir operasyonu destekleyenlerin oranı yalnızca yüzde 7’dir. Bu durum, ABD kamuoyunun askeri müdahaleye karşı temkinli yaklaşımını yansıtmaktadır. Mevcut stratejik farklılaşma, Orta Doğu’da uzun vadeli istikrarsızlık risklerini artırmakta ve bölgesel aktörlerin pozisyonlarını yeniden gözden geçirmelerine yol açmaktadır. ABD ve İsrail arasındaki bu çatlak, bölgedeki dengeleri derinden etkileyebilecek potansiyele sahiptir.
