İkinci Dünya Savaşı Sonrası Sovyet Tehdidi ve Arayışlar
İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle birlikte küresel sistem, Soğuk Savaş olarak adlandırılan iki kutuplu bir kamplaşma dönemine girdi. Batı Avrupa’da Sovyet genişlemeciliğine karşı ilk savunma iş birlikleri kuruldu. İngiltere ve Fransa arasında 4 Mart 1947’de imzalanan Dunkirk Antlaşması, ardından 17 Mart 1948’de Belçika, Hollanda ve Lüksemburg’un katılımıyla genişleyen Brüksel Antlaşması, Kuzey Atlantik ittifakının temel taşlarını oluşturdu. SSCB’nin askeri ve siyasi gücünün artması üzerine ABD ve Avrupa ülkeleri, 4 Nisan 1949’da Washington DC’de Kuzey Atlantik Antlaşması’nı imzalayarak 12 kurucu üye ile NATO’yu kurdu.
Savaş boyunca tarafsızlığını koruyan ancak Şubat 1945’te Almanya’ya resmen savaş açan Türkiye ise kuzey komşusunun doğrudan diplomatik baskısıyla karşılaştı. SSCB, 19 Mart 1945’te ilettiği nota ile 1925 tarihli Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması’nı uzatmayacağını duyurdu. Ardından 7 Haziran 1945’te verilen ikinci nota ile Türk Boğazları’nda askeri üs talebinde bulundu ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin revizyonunu istedi. Doğu sınırlarında Kars ve Ardahan’a yönelik hak iddialarının basına yansıması, Ankara’da ciddi güvenlik kaygılarına yol açtı. Türkiye, bu tehditlere karşı 26 Haziran 1945’te Birleşmiş Milletler Antlaşması’nı imzalayarak uluslararası ittifak arayışlarına hız verdi.
Ankara’nın Müracaatları ve Kore Savaşı Dönüm Noktası
ABD’nin 1947’de ilan ettiği Truman Doktrini ve 1948’deki Marshall Planı ile sağlanan askeri-ekonomik destekler, Ankara-Washington hattında stratejik bir yakınlaşma doğurdu. Türkiye, NATO’nun kuruluşunun ardından ittifaka katılmak amacıyla ilk resmi başvurusunu genel seçimlerden üç gün önce, 11 Mayıs 1950’de yaptı. Bu başvuru, o dönem yalnızca İtalya tarafından desteklendi ve üye ülkelerce reddedildi. 14 Mayıs 1950 seçimleriyle iktidara gelen Demokrat Parti, Batı blokuna entegrasyon politikasını kararlılıkla sürdürdü.
Uzak Doğu’da 25 Haziran 1950’de patlak veren Kore Savaşı, Türkiye’nin askeri önemini kanıtlaması için kritik bir zemin hazırladı. Türkiye, 25 Temmuz 1950’de Güney Kore’ye asker gönderme kararı alarak ABD’nin ardından bu adımı atan ikinci ülke oldu. Bu askeri taahhüdün hemen sonrasında, 1 Ağustos 1950’de NATO’ya ikinci üyelik başvurusu yapıldı. Ancak İngiltere, Danimarka, Norveç, Belçika ve Hollanda gibi ülkelerin çekinceleri nedeniyle bu talep de başlangıçta kabul görmedi. ABD ise Türkiye’nin doğrudan üyeliği yerine Yunanistan ile birlikte bir “Akdeniz Paktı” veya İngiltere öncülüğünde bir “Orta Doğu Savunma Paktı” içinde konumlandırılmasını daha elverişli buluyordu.
İngiltere’nin Muhalefet Gerekçeleri ve ABD’nin Strateji Değişikliği
Türkiye’nin ittifaka dahil edilmesine en sert muhalefeti İngiltere yürütüyordu. Londra hükümetinin itirazları üç temel teze dayanıyordu: İlk olarak, Türkiye’nin ortak tarihi ve kültürel değerlere dayanan bir Atlantik Paktı kimliğiyle uyuşmadığı savunuluyordu. İkinci olarak, Türkiye’nin üyeliğinin ittifakın savunma risklerini artıracağı, bölgeye özgü sorunları NATO gündemine taşıyacağı ve diğer Orta Doğu ülkelerini de üyelik için cesaretlendireceği iddia ediliyordu. Üçüncü gerekçe ise coğrafi genişlemenin üye ülkelerin askeri yükümlülüklerini aşırı derecede artıracağı endişesiydi. Danimarka, Norveç, Belçika ve Hollanda da benzer gerekçelerle ittifakın sadece Avrupa savunmasına odaklanmasını istiyor ve genişlemenin kendi askeri-ekonomik paylarını azaltacağından çekiniyordu.
Buna karşın, Türk tugayının Kore cephesindeki askeri başarıları ve Sovyet askeri gücünün artmaya devam etmesi, ABD’nin jeostratejik değerlendirmelerini kökten değiştirdi. Washington, 1951 yılına gelindiğinde Türkiye ve Yunanistan’ın NATO sınırlarına dahil edilmesinin ittifak güvenliği açısından zorunlu olduğu kanaatine vardı. ABD’nin diplomatik baskısı sonucunda muhalif üyeler ikna edildi. Türkiye, 16-21 Eylül 1951 tarihleri arasında Kanada’nın Ottawa kentinde düzenlenen NATO Bakanlar Konseyi toplantısında, Yunanistan ile birlikte üyeliğe resmen davet edildi.
TBMM’deki Tarihi Oylama ve Cezmi Türk’ün Çekimser Oyu
Türkiye’nin katılımına ilişkin protokol 17 Ekim 1951’de imzalandı. Katılım belgesi, 18 Şubat 1952’de TBMM Genel Kurulu’nda müzakerelere açıldı. Yapılan tarihi oylamada protokol, 409 kabul oyuna karşılık yalnızca tek bir çekimser oyla onaylandı. TBMM’deki bu tek çekimser oyu kullanan isim, Seyhan bağımsız milletvekili Mehmet Cezmi Türk oldu.
Demokrat Parti listelerinden Meclis’e giren ancak daha sonra yaşanan görüş ayrılıkları nedeniyle bağımsız kalan Mehmet Cezmi Türk, kararının gerekçesini askeri ve iktisadi belirsizliklere dayandırdı. Türk, meclis kürsüsünden yaptığı açıklamada, ittifaka girilmesinden ziyade paktın getireceği askeri yükümlülükler ve ekonomik maliyetler hakkında yeterli açıklama yapılmadığını, görüşmelerin rasyonel verilerden uzak, duygusal bir atmosferde yürütüldüğünü savundu. Cezmi Türk, sonraki süreçte Türkiye Köylü Partisi’nin kurucuları arasında yer aldı.
TBMM onayının ardından Türkiye, NATO Konseyi’nin 20-25 Şubat 1952 tarihleri arasında Lizbon’da gerçekleştirdiği toplantıya ilk kez tam üye statüsüyle katılım sağladı. 1949 yılında 12 kurucu üye ile yola çıkan ittifak, Türkiye ve Yunanistan’ın 1952’deki ilk genişleme dalgasıyla başlayan süreçte, 2024 yılında İsveç’in katılımıyla toplam 32 üyeli bir askeri teşkilat yapısına ulaştı.
Kaynak: Sabah
