Zeynep Karasu
17 Şubat 1926 tarihi, Türkiye Cumhuriyeti’nin toplumsal dokusunda gerçekleşen en büyük sessiz devrimlerden birine tanıklık etti. Türk Medeni Kanunu kabul edildiğinde, sadece bir hukuk metni oylanmadı; aynı zamanda binlerce yıllık toplumsal alışkanlıkların yerine laik, demokratik ve eşitlikçi bir yaşamın temelleri atıldı. Bugün, bu tarihi dönüşümün 100. yılına yaklaşırken, kadınların evlilikten mirasa, boşanmadan soyadına kadar uzanan hak arama yolculuğu, istatistiklerin ve hukuki paragrafların ötesinde bir varoluş hikayesine dönüşmüş durumda.
Yüzyıllık Bir Eşitlik Hikayesi: Kanundan Önce ve Sonra
Cumhuriyet öncesi dönemde çok eşlilik ve mirasın adaletsiz paylaşımı gibi pratiklerle şekillenen sosyal hayat, 1926’daki bu büyük adımlarla yerini modern bir hukuk düzenine bıraktı. Medeni Kanun, kadınlara eşit miras hakkı tanıdı, tek eşliliği zorunlu kıldı ve boşanma sürecinde tarafları hukuki bir zeminde eşitledi. 1990 yılına gelindiğinde, kadının çalışmasını kocasının iznine bağlayan hükmün Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmesi, Türkiye’deki hak arama bilincinin ne kadar dinamik olduğunun bir göstergesiydi. 2002 yılında yürürlüğe giren yeni Türk Medeni Kanunu ise ‘aile reisi’ kavramını tamamen ortadan kaldırarak, evliliği eşit ortaklık temeline oturttu. Özellikle ‘edinilmiş mallara katılma rejimi’ ile kadının ev içi emeği ilk kez ekonomik bir değer olarak tescil edildi.
Türkiye’de bir kanunun değişme süreci; genellikle Adalet Komisyonu’ndaki görüşmelerle başlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu’nda yasalaşır ve Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girer. Ancak Anayasa Mahkemesi (AYM) kararları, mevcut yasaların anayasaya uygunluğunu denetleyerek hakların korunmasında son kale görevini görür. Nitekim 22 Şubat 2023’te AYM’nin kadınların kendi soyadlarını kullanmalarına dair verdiği iptal kararı, bu hukuki hiyerarşinin en somut örneğidir. Ancak hukukçular, bu iptal kararına rağmen uygulamada yaşanan aksaklıkların, kadınların kazanılmış haklarını fiilen kullanmalarını zorlaştırdığına dikkat çekiyor.
Güncel Tehditler: Nafaka, Arabuluculuk ve Soyadı Hakları
Son dönemde kamuoyunda sıkça tartışılan ‘aile arabuluculuğu’ ve ‘nafaka’ gibi konular, kadın hakları savunucuları tarafından endişeyle takip ediliyor. EŞİK Platformu gönüllüsü avukat Sema Yurtbilir’in de vurguladığı üzere, şiddet içeren veya güç dengesinin eşit olmadığı ilişkilerde arabuluculuk sistemi, kadınları haklarından feragat etmeye zorlayabilir. Hukuk sistemimizde arabuluculuk, genellikle tarafların özgür iradesiyle uzlaşabileceği ticari veya iş hukuku davalarında başarıyla uygulanırken, aile hukuku gibi hassas ve güç asimetrisinin yüksek olduğu alanlarda toplumsal riskler barındırmaktadır. Yoksulluk nafakası ise iddia edilenin aksine süresiz bir rant kapısı değil, ekonomik olarak güçsüz duruma düşen tarafın (çoğunlukla kadının) asgari yaşam standartlarını korumaya yönelik tıbbi ve insani bir güvencedir.
Türkiye’nin demografik yapısı incelendiğinde, kadınların iş gücüne katılım oranının halen erkeklerin gerisinde olduğu görülmektedir. Bu ekonomik gerçeklik, Medeni Kanun’un sağladığı güvenceleri sadece birer hukuk maddesi değil, aynı zamanda birer yaşam güvencesi haline getiriyor. Geleceğe bakıldığında, 100 yıllık kazanımların korunması ve geliştirilmesi, sadece kadınlar için değil, Türkiye’nin çağdaş medeniyetler seviyesindeki yerini koruması adına da kritik bir önem arz ediyor.
