Duran Kelleci
On bir ayın sultanı Ramazan, şehre sadece manevi bir huzur değil, aynı zamanda İstanbul’un kadim siluetiyle bütünleşen büyüleyici bir estetik zarafet de getirdi. Gökyüzünün karanlığını bir inci kolye gibi süsleyen mahyalar, cami minareleri arasında ışıl ışıl parlarken, bizlere asırlık bir geleneğin hayatta olduğunu fısıldıyor. Cemiyet hayatının o çok sevdiği nostaljik atmosferi günümüze taşıyan bu ışıklı mesajlar, aslında sadece bir süsleme değil; derin bir kültürel hafızanın ve sanatsal emeğin ürünüdür.
Gökyüzünün Tarihi: Mahiyye’den Günümüze Işıklı Yolculuk
Mahya kelimesinin kökeni, Farsça’da “aylık” anlamına gelen “mahiye” sözcüğüne dayanıyor. Bu zarif sanatın Osmanlı topraklarındaki serüveni ise adeta bir başarı öyküsü gibi başlıyor. Tarihi rivayetlere göre; 1614 yılında Fatih Camii müezzinlerinden usta Hattat Hafız Ahmed Kefevi, işlediği çok şık bir çevreyi I. Ahmed’e takdim eder. Padişah, bu işlemelerdeki zarafeti o kadar beğenir ki, benzeri bir görselin dini adaba uygun şekilde minareler arasında ışıkla hayat bulmasını ister. III. Murad döneminde de Mevlid ve Regaip gibi özel gecelerde minarelerin kandillerle donatılmasıyla bu gelenek, İstanbul’un bir marka değeri haline gelir.
Sanat tarihçilerine göre mahyalar, o dönemin dünyasındaki ilk ve en büyük görsel kitle iletişim aracı olarak kabul ediliyor. Televizyonun ya da dijital ekranların olmadığı yüzyıllarda, gökyüzüne asılan bir “Hoş Geldin” yazısı, toplumsal birliğin ve ortak sevincin en güçlü sembolüydü. Mescid-i Haram’daki 455 kandilin Ramazan ve hac mevsiminde yakılmasıyla başlayan bu ışık kültürü, Osmanlı’nın estetik süzgecinden geçerek dünyada eşi benzeri olmayan bir görsel sanata dönüşmüştür.
Zeytinyağı Kandillerinden Dijital Işıltılara: Bir Sanatın Dönüşümü
Eskiden bir mahya kurmak, bugünkü dijital sistemlerden çok daha büyük bir sabır ve ustalık gerektiriyordu. Mahyacı başı denilen ustalar, iplere asılan yüzlerce kandilin içine her akşam tek tek zeytinyağı doldurur, fitilleri ateşlerdi. Rüzgarda sönmemesi için büyük bir titizlikle hazırlanan bu düzenekler, gecenin ilerleyen saatlerinde şehrin her noktasından izlenebilen birer sanat eserine dönüşürdü. Günümüzde ise bu gelenek, teknolojiye ayak uydurarak elektrikli sistemlerle ve LED ışıklarla sürdürülüyor. Ancak değişmeyen tek şey, o ışıklar yandığında İstanbulluların kalbinde uyanan o derin aidiyet duygusu.
Modern zamanlarda mahyaların üzerine hangi mesajların yazılacağı, titiz bir editoryal süreçten geçiyor. Ramazan’ın başında “On Bir Ayın Sultanı” veya “Oruç Tut, Sıhhat Bul” gibi motivasyon dolu cümlelerle şehri selamlayan mahyalar; veda vaktinde yerini “Elveda Ya Şehr-i Ramazan” hüznüne bırakıyor. Sosyologlar, bu geleneğin toplumsal psikoloji üzerinde birleştirici bir etkisi olduğunu, modern şehir insanına köklerini hatırlattığını vurguluyor. Mahya sanatı, Ramazan’ın ruhunu gökyüzüne nakşetmeye ve bizlere birer estetik miras olarak ışık saçmaya devam ediyor.
