Orta Asya’dan Günümüze Uzanan Soğuk Lezzet Mirası
İtalyan gelato kültürünün yanı sıra Anadolu coğrafyası da köklü bir dondurma geçmişine ev sahipliği yapıyor. Türklerin kar ve buz kullanarak tatlı yapma geleneği Orta Asya dönemine kadar uzanıyor. Kaşgarlı Mahmut tarafından 11. yüzyılda kaleme alınan Divanü Lügati’t-Türk adlı eserde; kayısı, kızılcık, demirhindi, sarı erik ve şeftali gibi meyve şerbetlerinin buzla dondurularak tüketildiği bilgisi yer alıyor. Selçuklu şehirlerinde 12. yüzyıldan itibaren kullanılan karlık ve buzluk gelenekleri Osmanlı İmparatorluğu döneminde de sürdürülmüş, modern dondurma ise 17. yüzyıldan itibaren sofralardaki yerini almıştır.
Anadolu’daki dondurma yapım süreci, 19. yüzyılın sonlarında şekerin ucuzlaması ve elektrikli soğutucuların yaygınlaşmasıyla yeni bir boyut kazandı. Ali Eşref Dede tarafından 1856 yılında yazılan Yemek Risalesi’nde sütsüz süzme aşure dondurması ve elmasiye gibi dönemin popüler dondurma tariflerine yer verilmiştir.
Coğrafi İşaretli Bölgesel Değerler: Bici Bici ve Kar Helvası
Günümüzde kar, buz ve tatlandırıcılar kullanılarak üretilen geleneksel lezzetler varlığını korumaya devam ediyor. Karsambaç, karlanbaç ve karkatması gibi farklı yöresel isimlerle anılan bu tatlılar arasında Adana’nın tescilli lezzeti ‘bici bici’ ile Nazilli’nin ‘kar helvası’ öne çıkıyor. Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından coğrafi tescille koruma altına alınan bu iki lezzetten Adana bici bicisinde kırmızı gıda boyası ve endüstriyel rendelenmiş buz kullanılırken, Nazilli kar helvasında vişne suyu ile Aydın Dağları’nın yüksek kesimlerindeki kuyulardan elde edilen doğal karlar tercih ediliyor.
Saraydan Doğan Lezzet: Maraş Dondurmasının Kökeni
Dünya çapında tanınan Maraş dondurmasının kökeni de Osmanlı sarayında ‘salepli karsambaç’ adıyla bilinen geleneksel yönteme dayanıyor. Türk Patent ve Marka Kurumu kayıtlarına göre bu dondurma, saraylara yabani orkide (salep) satan Maraşlı Osman Ağa’nın, elde kalan şekerli ve sütlü salep karışımını kara gömmesiyle tesadüfen keşfedildi. Ertesi gün karışımın yoğunlaşarak uzadığını fark eden Osman Ağa, bu formülü geliştirerek meşhur Maraş dondurmasının temelini atmıştır. Keçi sütü ve yüksek kaliteli salebin birleşimiyle üretilen bu dondurma, kendine has elastik yapısıyla biliniyor.
Burdur, Antalya ve Görele’nin Kendine Has Aromaları
Anadolu’nun farklı noktalarında da coğrafi işaretli salep ve özel dondurma çeşitleri bulunuyor. Burdur’un Bucak ilçesinde yetişen ve tescilli olan salep, dondurmaya güçlü bir kıvam kazandırıyor. Bölgedeki dondurmalarda gerçek meyvelerin yanı sıra yöreye özgü ceviz ve haşhaş da kullanılıyor. Antalya’nın Korkuteli ilçesinde Gıliğ ailesi tarafından dört kuşaktır sürdürülen ‘yanıksı dondurma’ ise yüksek yağ oranına sahip keçi sütünün bakır kazanlarda hafifçe yakılmasıyla üretilerek özgün bir aroma profili sunuyor.
Karadeniz bölgesinin tescilli değerlerinden Görele dondurması ise meyankökü özütü kullanılarak hazırlanıyor. Yaklaşık 200 yıllık bir geçmişe sahip olan ve yumuşak kremsi dokusuyla bilinen bu dondurma, bölgedeki özel günlerde ikram edilen geleneksel lezzetler arasında yer alıyor.
Evde Yapılabilecek Pratik Dondurma Tarifleri
Geleneksel lezzetleri evinde denemek isteyenler için iki pratik tarif öne çıkıyor:
Şeftalili Yoğurt Dondurması: Birer kase dondurulmuş şeftali ve süzme yoğurt blendır yardımıyla pürüzsüz hale getirilir. Karışıma damak tadına göre iki yemek kaşığı bal eklenerek karıştırıldıktan sonra kapaklı bir kapta dondurulmaya bırakılır.
Vanilyalı Çikolata Parçacıklı Dondurma: 400 ml sıvı krema tencerede ısıtılır, ardından üzerine 400 ml süt ve bir su bardağı toz şeker eklenerek eritilir. Ocaktan alınan karışıma iki tepeleme yemek kaşığı nişasta eklenip çırpılarak topakları giderilir. Tekrar ocağa alınarak hafif muhallebi kıvamına gelene kadar pişirilir. Soğuma aşamasında kabuk tutmaması için karıştırılan karışıma vanilya özütü ve rendelenmiş çikolata eklenir. Karışım dondurucuya konularak her 30 dakikada bir mikserle çırpılmak suretiyle en az dört kez bu işlem tekrarlanarak hazır hale getirilir.
Kaynak: Hürriyet
