Uzay Tıbbında Tarihi Dönüm Noktası
Uzay tıbbında tarihi bir eşik aşılarak, yörüngedeki astronotlar taşınabilir X ışını cihazı vasıtasıyla ilk kez tanısal değere sahip tıbbi vücut görüntüleri elde etti. SpaceX firmasının gerçekleştirdiği tamamen sivil katılımlı Fram2 görevi esnasında icra edilen bu başarılı çalışma, gelecekte planlanan Ay ve Mars insanlı uçuşlarında yaşanabilecek yaralanmaların Dünya desteği olmaksızın anında teşhis edilmesinin önünü açıyor.
İnsanlığın 1961 yılında Yuri Gagarin ile başlattığı uzay yolculuğu serüveninde yeni bir aşamaya geçildi. Yörüngede görev yapan mürettebat, insan vücudunun klinik teşhis standartlarına uygun ilk röntgen filmlerini çekmeyi başardı. Uzay tıbbı alanındaki bu büyük gelişmenin detaylı sonuçları, prestijli tıp dergisi Radiology bünyesinde yayımlandı. Araştırma ekibinde yer alan Mayo Clinic Havacılık ve Uzay Tıbbı Uzmanı Sheyna Gifford, söz konusu deneyin geçmişte imkansız görülen bir uygulamayı hayata geçirdiğini ve gelecekteki derin uzay keşiflerinin seyrini tamamen değiştirebileceğini belirtti.
Ultrasonun Ardından X Işını Teknolojisi Geldi
Uzay araçlarında ve istasyonlarında yaklaşık 40 yıldır en yaygın kullanılan taşınabilir görüntüleme aracı ultrason sistemiydi. Yüksek frekanslı ses dalgalarının dokulardan yansıması prensibiyle çalışan ultrason, probun vücuda kolayca bastırılabilmesi sayesinde mikro yer çekimi ortamlarında oldukça pratik bir kullanım sunuyordu.
Buna karşın klasik röntgen çekimlerinde X ışını kaynağının, hastanın ve alıcı panelin kusursuz şekilde hizalanması, çekim anında tüm unsurların tamamen hareketsiz kalması gerekiyor. Nesnelerin sürekli havada süzüldüğü uzay boşluğunda bu hassas hizalamayı gerçekleştirmek uzun yıllar boyunca teknik bir engel olarak kaldı.
Taşınabilir Sistemler Yörünge Testini Geçti
Son dönemde X ışını donanımlarının ebat olarak küçülmesi, uzayda röntgen kullanım fikrini yeniden canlandırdı. Bataryayla çalışan küçük ve taşınabilir sistemlerin gelişimiyle birlikte ilk önemli test 2022 yılındaki parabolik uçuş sırasında yapıldı. Bu kısa süreli yer çekimsiz ortam denemesinde dijital röntgen görüntüsü alınabilse de, teknolojinin uzun vadeli gerçek bir yörünge görevinde nasıl performans göstereceği belirsizliğini koruyordu.
Fram2 Görevinde Gerçekleştirilen Deney
Beklenen gerçek ortam deneyi, Crew Dragon Resilience uzay aracıyla yapılan ve yaklaşık 3,5 gün süren SpaceX Fram2 görevi sırasında gerçekleştirildi. Kutup yörüngesinde seyreden sivil mürettebat, uçuş öncesinde aldıkları 4 saatlik hızlandırılmış eğitimin ardından kablosuz ve hafif dijital X ışını cihazını başarıyla kullandı.
Astronotlar kendi ellerinin, ön kollarının, göğüs, karın ve pelvis bölgelerinin röntgenlerini çekti. Ayrıca kalibrasyon amacıyla cansız bir test nesnesi ile bir akıllı saatin de görüntülemesi yapıldı. Yeryüzüne iletilen bu röntgen filmleri, bağımsız radyologlar tarafından incelendi ve görüntülerin tamamının klinik düzeyde teşhis koymaya elverişli kalitede olduğu onaylandı.
Mikro Yer Çekiminde Sabitleme Zorluğu Aşıldı
Deney sürecinde araştırmacıları en çok zorlayan unsur, süzülme etkisi altındaki astronotu, X ışını tüpünü ve dedektörü aynı doğrultuda sabit tutmak oldu. Kol ve el gibi hareket kontrolünün daha kolay sağlandığı uzuzlarda çok daha net sonuçlar elde edilirken; göğüs, karın ve pelvis çekimlerinde ufak kaymalar gözlendi. Ancak uygulanan çok kısa pozlama süreleri sayesinde mikro yer çekiminden kaynaklanan hareket bulanıklığı en aza indirildi ve tüm görüntüler teşhis edilebilir sınırın üzerinde kalmayı başardı.
Kırık Teşhisi ve Donanım Analizi Kolaylaşacak
Yeni nesil taşınabilir röntgen teknolojisi, uzay görevleri sırasında meydana gelebilecek olası kemik kırılmalarının dakikalar içinde tespit edilmesini sağlayacak. Bu sayede acil müdahale kararları çok daha hızlı alınabilecek. Öte yandan, deneyde akıllı saatin içinin görüntülenebilmiş olması, bu teknolojinin uzay araçlarındaki hassas elektronik ve mekanik donanımların sökülmeden, içsel hasar tespiti amacıyla da kullanılabileceğini ortaya koydu.
Gelecekte Yapay Zeka Desteği Devreye Girecek
Dünya ile anlık haberleşmenin gecikmeli olacağı Ay ve Mars görevlerinde, yapay zeka entegrasyonu büyük önem taşıyacak. Gelecekte geliştirilecek akıllı yazılımlar, röntgen kalitesini anlık kontrol ederek astronotlara ilk tıbbi ön değerlendirmeyi sunabilecek.
Teknolojinin rutin kullanıma girebilmesi için mevcut cihazların daha da küçültülmesi, uzay vakumuna ve sert sarsıntılara dayanıklı hale getirilmesi gerekiyor. Nitekim mevcut cihazın Dünya’ya dönüş esnasında hafif hasar aldığı ancak çalışmaya devam ettiği belirtildi. Bu başarı, astronotların gezegenler arası seyahatlerde kendi kendilerine yetebilmeleri yolunda kritik bir basamak olarak kayıtlara geçti.
Kaynak: Hürriyet
