Fiyat Şoklarına Karşı Görünmez Kalkan
Küresel enerji piyasalarında esen fırtınalar, Türkiye gibi dışa bağımlı ekonomiler için her zaman bir tehdit olmuştur. Ham petrol fiyatlarındaki her dalgalanma, adeta bir domino etkisi yaratarak pompa fiyatlarından gıda raflarına kadar her şeye yansıma potansiyeli taşır. İşte tam bu noktada, yıllar sonra yeniden gündemimize oturan ‘eşel mobil’ sistemi devreye giriyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) analizi, bu sistemin yurt içi enflasyon üzerindeki o yıkıcı etkiyi, vergi düzenlemeleri yoluyla yaklaşık %70 oranında frenlediğini ortaya koyuyor. Yani, o görmediğimiz ama cüzdanımızı derinden etkileyen zam fırtınalarına karşı, devlet eliyle örülen bir setten bahsediyoruz. Bu, sadece bir ekonomik tedbir olmanın ötesinde, vatandaşın günlük yaşam maliyetlerini doğrudan etkileyen kritik bir müdahale anlamına geliyor.
Akaryakıtın Sepetteki Gerçek Ağırlığı
Pek çoğumuz akaryakıtı sadece otomobilimize doldurduğumuz yakıt olarak görürüz. Oysa 2026 itibarıyla tüketici sepetinin %3,21’ini oluşturan bu kalem, aslında çok daha geniş bir etki alanına sahip. Akaryakıt fiyatlarındaki artışlar sadece aracınızın deposunu değil, taşıma maliyetlerini artırarak marketteki sebzelerin, manavdaki meyvelerin, hatta sipariş ettiğiniz ürünlerin fiyatlarını da etkiler. Dolayısıyla, eşel mobil sistemi, sadece bireysel yakıt harcamalarımızı değil, ekonominin geneline yayılan bir enflasyon baskısını da hafifletme potansiyeli taşıyor. Bu, özellikle dar gelirli vatandaş için bütçesini direkt etkileyen, görünmez bir maddi destek mekanizması olarak da değerlendirilebilir. Aksi takdirde, her litredeki artış, çarşı pazarda da misliyle kendini gösterecek, cebimizden daha fazla para çıkmasına neden olacaktı.
ÖTV Düzenlemesinin Perde Arkası
Peki, bu ‘eşel mobil’ sistemi tam olarak nasıl işliyor? Temelde, akaryakıt fiyatının dört ana bileşeni var: ürün maliyeti, dağıtım marjları, EPDK payı ve vergiler. Eşel mobil, bu denklemin en kritik parçalarından biri olan Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) üzerinden devreye giriyor. 4 Mart 2026 tarihli Cumhurbaşkanı Kararı ile yeniden hayata geçirilen bu uygulama, uluslararası petrol fiyatları yükseldiğinde, devletin ÖTV gelirinden fedakarlık ederek, pompa fiyatlarına yansıyan zam oranını düşürmesi prensibine dayanır. Şubat 2026’da benzinde %26, motorinde %24 ve LPG’de %21 seviyesinde olan maktu ÖTV payı, fiyat artışlarına karşı bir tampon görevi görerek, vatandaşın cebine binecek yükü absorbe etmeye çalışıyor. Yani devlet, bir nevi kendi vergi kazancından feragat ederek, tüketici üzerindeki maliyet baskısını hafifletiyor.
Cebimizdeki Faturayı Kim Ödüyor?
Merkez Bankası’nın çarpıcı hesaplamaları, eşel mobilin yokluğunda Brent petrol fiyatlarında yaşanacak %10’luk bir artışın, 12 ay sonunda enflasyonu yaklaşık 1 puan yukarı taşıyacağını gösteriyor. Ancak sistem devredeyken bu etki dramatik bir şekilde azalıyor. Örneğin, Brent petrolün ortalama 70 dolar olduğu bir senaryoda enflasyona etkisi 1,9 puandan 0,6 puana, 90 dolar seviyesinde ise 3,7 puana kadar düşürülebiliyor. Bu veriler, eşel mobilin enflasyonla mücadelede ne denli hayati bir araç olduğunu gözler önüne seriyor. Ancak madalyonun diğer yüzü de var: Bu ‘koruma kalkanının’ maliyeti, vergi gelirlerinden yapılan bir fedakarlıkla karşılanıyor. Dolayısıyla, bir yandan vatandaşın cebi korunurken, diğer yandan kamu kaynakları üzerinde dolaylı bir baskı oluşuyor. Bu durum, fiyatları düşük tutmanın bir bedeli olduğunu ve o bedelin nihayetinde yine kamu eliyle ödendiğini gösteriyor.
Dezenflasyon Hedefine Giden Dolambaçlı Yol
Küresel enerji fiyatları, para politikasının doğrudan kontrol alanı dışında, adeta kendi dinamikleriyle hareket eden bir canavar gibidir. Bu nedenle, Merkez Bankası, eşel mobil sistemini, bu tür dış kaynaklı şokların yurt içi enflasyona yansımasını sınırlayan kritik bir mekanizma olarak görüyor. Jeopolitik risklerin arttığı ve enerji piyasalarının belirsizleştiği dönemlerde, bu sistem, dezenflasyon sürecine önemli bir katkı sağlayarak, fiyat istikrarı hedefine ulaşmayı kolaylaştırıyor. Ancak bu tür müdahalelerin sürdürülebilirliği ve uzun vadede ekonomiye etkileri de sıkça tartışılan bir konudur. Zira her ne kadar anlık rahatlama sağlasa da, pazar dinamiklerine yapılan bu ölçekte bir müdahale, uzun vadede başka dengeleri bozma riski taşıyabilir. Bu bir tür zaman kazanma stratejisi mi, yoksa yapısal bir çözüm mü, işte asıl soru budur.
