Antik Bir Sanat, Modern Bir Güç
Düşünsene, milattan sonra 680 yılından beri var olan bir hikaye anlatıcılığı geleneği, günümüzde en karmaşık politik çatışmaların tam merkezinde, sosyal medyadan bile daha etkili bir propaganda aracı olarak kullanılıyor. İnternet çağında, anlık mesajlaşma uygulamaları ve viral videoların belirleyici olduğu bir dönemde, İran’daki ‘meddahlar’ denilen bu antik figürler, kitleleri peşlerinden sürüklemeyi, hatta savaşa ikna etmeyi başarıyor. Peki, nasıl oluyor da binlerce yıllık bir miras, bugünün dijital dünyasında hala bu kadar keskin bir silaha dönüşebiliyor?
Kerbela’nın Yası ve Meddahların Doğuşu
Bu hikaye, Şii İslam için milat niteliğindeki Kerbela olayına dayanıyor. Hz. Ali’nin oğlu Hz. Hüseyin ve beraberindeki 72 kişinin acımasızca katledildiği bu olay, Şii inancının temel direklerinden biri. O günden bu yana, bu trajik hadise şiirlerde, ağıtlarda, yas törenlerinde en dramatik haliyle anlatılır durur. Meddahlar da tam olarak bu noktada devreye giriyor. Kelime anlamı ‘metheden, öven’ demek olan bu figürler, Kerbela şehitlerini ve Hz. Ali ailesini, yani Ehlibeyt’i övgülerle anlatan, duygusal ve dini vurgularla yoğrulmuş anlatılar sunan kişiler. Türkiye’deki tek kişilik tuluat ustalarıyla karıştırılmasın, onların işlevi çok daha derin ve ideolojik bir boyuta sahip.
Humeyni’nin ‘1400 Yıllık Muhafızları’
Meddahlar, sadece matem dönemlerinde ortaya çıkan figürler olmaktan çok öteye geçti. Zamanla, özellikle kritik siyasi süreçlerde güçlü birer manipülasyon aracına dönüştüler. İran’ın devrim lideri Humeyni, 1979’daki devrime giden yolda onların bu potansiyelini çok iyi görmüştü. ‘Bizim 1400 yıllık muhafızlarımız’ diye bahsettiği meddahları, ‘Propaganda silahı, savaş silahından çok kazandırır’ felsefesiyle Şah rejimine karşı etkin bir şekilde kullandı. Onlar, adeta yürüyen birer haber bülteni, canlı birer sosyal medya platformu gibi çalışıyorlardı. Her siyasi olayı Kerbela trajedisiyle ilişkilendirip, halkın duygusal ve dini damarlarını harekete geçiriyorlardı. Bu sayede, devrim ateşinin körüklenmesinde kilit bir rol oynadılar.
Savaş Alanında Duygusal Manipülasyon
İran-Irak Savaşı sırasında da meddahlar aynı etkiyi gösterdi. Savaşın yıkıcı gerçekliğini, Kerbela’daki şehitlik kavramıyla yeniden çerçeveliyorlardı. Onların anlatıları sayesinde, şehitlik kaçınılması gereken bir ölümden, aranan ve arzu edilen bir mertebeye dönüştü. Bu durum, İran ordusunun ‘fedai’ adı verilen, gözü kara gönüllü birlikler oluşturmasında inanılmaz bir motivasyon kaynağı oldu. Meddahlar, toplumsal hafızayı diri tutarak ve mevcut politik durumu geçmişteki kutsal bir mücadeleyle özdeşleştirerek, insanları fedakarlığa ve tam bir bağlılığa ikna etme gücüne sahiplerdi. Bu yetenekleri, modern savaş stratejilerinde bile nadiren görülen bir psikolojik üstünlük sağlıyordu.
Bugünün Hedefleri: Netanyahu ve Trump’a ‘Yezid’ Benzetmesi
Kitle iletişim araçlarının bugünkü kadar yaygın olmadığı dönemlerde ‘ayaklı gazete’ işlevi gören meddahlar, günümüzün sosyal medya imkanlarıyla birleşince etkilerini daha da artırdılar. Suriye iç savaşından tutun da, ABD ile İran arasındaki gerginliklere kadar birçok güncel çatışmada aktif rol oynamaya devam ediyorlar. Eskiden minberlerde seslerini duyuran meddahlar, şimdi devasa sahnelerde, mitingler ve sokak konserleri havasında kitlelere hitap ediyorlar. Güncel hedefleri arasında Netanyahu ve Trump gibi isimler var; onlar da tıpkı Kerbela’daki Yezid gibi, düşman figürü olarak işaretleniyor. Bu, eski bir hikaye anlatıcılığı geleneğinin, küresel politikada nasıl dinamik ve uyarlanabilir bir araç haline geldiğinin çarpıcı bir göstergesi.
Sistemin Kalbinde Yer Alan Bir Güç
Meddahların organizasyonel yapısı da dikkat çekici. Temel olarak İslami Propaganda Bakanlığı bünyesindeki vakıflara bağlı çalışıyorlar. Ancak Besiçler gibi farklı grupların kendi meddahları olduğu gibi, bağımsız vakıf ve derneklere bağlı olanlar da mevcut. İran’ın ruhani lideri Ali Hamaney’in meddahlara verdiği değer, onların sistem içindeki önemini açıkça gösteriyor. Hatta pandemi döneminde birçok görüşmesini iptal etse de, meddahlarla bir araya gelmeye devam etmiş. Bu bağlılık, meddahların ‘Hamaney’in fedaileriyiz’ diyerek ifade ettikleri sadakatle karşılık buluyor. Bu da gösteriyor ki, bu antik propaganda aracı, sadece halk arasında değil, en üst düzeyde de stratejik bir güç olarak görülüyor ve kullanılmaya devam ediyor. Eski usul hikaye anlatıcılığının, dijital çağda dahi neden bu kadar kritik olduğunu anlamak, uluslararası ilişkilerdeki bazı dinamikleri çözmek için elzem.
