Ceyhun Demirbaş
Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’in koordinasyonunda gerçekleştirilen hava operasyonları, Orta Doğu’da taşları yerinden oynatacak bir jeopolitik sarsıntıya yol açtı. İran’ın dini lideri Ayetullah Hamaney’in, Tahran’ı hedef alan bombardımanda hayatını kaybetmesi, bölgedeki dengeleri tamamen değiştirirken, İran rejiminin geleceği konusunda uluslararası kamuoyunda derin soru işaretleri doğurdu. 20 yılı aşkın süredir bölgedeki rejim yapılarına yönelik çeşitli müdahalelerde bulunan ABD’nin, bu son hamlesi hem askeri hem de diplomatik çevrelerde “eşi benzeri görülmemiş bir risk” olarak tanımlanıyor.
Uluslararası Hukuk ve Meşru Müdafaa Tartışmaları
Harekâtın ardından hukuki boyutta ciddi tartışmalar patlak verdi. Kültür Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hasan Köni, operasyonun uluslararası hukuk zeminindeki geçerliliğini sorguladı. Köni, modern hukuk sisteminde bir devlet başkanının veya dini liderin doğrudan hedef alınmasının, yerleşik diplomatik teamüllere ve egemenlik haklarına aykırı olduğunu vurguladı. Özellikle “önleyici meşru müdafaa” kavramının, saldırı ihtimaline dayalı bir varsayım olduğunu ve bunun iç hukukta veya uluslararası ceza hukukunda bir karşılığının bulunmadığını ifade etti. Benzer bir durumun Rusya veya Çin gibi küresel güçler tarafından emsal alınması durumunda, orta ölçekli devletlerin kendilerini savunma mekanizmalarının çökeceği uyarısında bulundu.
Bölgesel Demografi ve Askeri Strateji
İran, yaklaşık 90 milyonluk nüfusu, 1,6 milyon kilometrekarelik geniş yüzölçümü ve dağlık topografyasıyla bölgenin en karmaşık coğrafyalarından birine sahiptir. Yaklaşık 600 bin aktif personelden oluşan askeri gücü, ülkeyi doğrudan bir kara harekâtı için son derece riskli bir hedef haline getirmektedir. ABD Başkanı Trump’ın, Irak ve Venezuela’daki doğrudan yönetim değişikliği modellerinden farklı olarak, İran halkına yönelik “ülkenizi geri alın” çağrısı yapması, stratejik bir makas değişimine işaret etmektedir. Uzmanlar, İran’ın etnik çeşitliliği ve köklü devlet geleneği nedeniyle, yaşanacak herhangi bir yönetim boşluğunun sadece İran içinde değil, tüm Basra Körfezi ve Güney Asya hattında kitlesel göç dalgaları ve güvenlik açıklarına yol açabileceğini belirtmektedir.
Soruşturma Süreçleri ve Adli Prosedürler
Bu çapta bir devlet krizi sonrasında, uluslararası protokoller uyarınca karmaşık bir süreç işlemektedir. Devlet liderlerinin kaybı durumunda, Türkiye ve diğer pek çok ülkede olduğu gibi, ilk aşamada adli tıp uzmanları ve bağımsız gözlemciler eşliğinde otopsi ve kimlik tespiti süreçleri gerçekleştirilir. Ardından, bir ülkenin egemenliğine yönelik bu tür saldırılar Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi gündemine taşınır. İran gibi anayasal olarak halefiyet sisteminin (rehberlik makamı) önceden belirlendiği yapılarda, devlet mekanizmasının felç olmaması için Güvenlik Yüksek Konseyi’nin acil toplanması ve geçiş sürecini yönetmesi beklenmektedir. Ancak lider kadronun etkisiz hale getirilmesi, adli ve idari süreçlerin sağlıklı işletilmesini zorlaştırmaktadır.
Geleceğe Dair Güvenlik Senaryoları
İran’ın nükleer tesislerinin akıbeti ve Devrim Muhafızları’nın Trump tarafından yapılan “dokunulmazlık” teklifine nasıl yanıt vereceği, önümüzdeki günlerin en kritik gündem maddesi olacaktır. ABD’nin bölgedeki donanmasının %41’ini Orta Doğu’ya çekmiş olması, olası bir karşı saldırıya karşı alınan en büyük güvenlik önlemlerinden biri olarak görülmektedir. Toplumsal düzeyde ise, bu tür ani rejim sarsıntılarının sokak olaylarını tetiklemesi ihtimaline karşı uluslararası insani yardım kuruluşlarının ve sınır komşusu devletlerin teyakkuz halinde olması gerektiği bildirilmektedir.
