Nuran Kocadağ
Hamaney Sonrası Bölgesel Hesaplaşma: Hedefler Tutmadı mı?
Bölgesel güç dengelerini derinden sarsan son gelişmeler, İran’ın iç dinamikleri ve uluslararası aktörlerin stratejileri üzerine yeni bir tartışma başlattı. Ayetullah Ali Hamaney’in hayatını kaybetmesiyle tetiklenen süreç, başta ABD ve İsrail olmak üzere bölgedeki birçok ülkenin beklentilerini ve hedeflerini sorgulatıyor. Uzmanlar, Hamaney’in fiziki varlığının ortadan kalkmasının, rejimin stratejik olarak felç olmasına yetmediği görüşünde birleşiyor. Zira, liderlik boşluğuna rağmen İran devlet aygıtının, beklenenin aksine kayda değer bir sarsıntı görüntüsü vermemesi dikkat çekici.
Amerika Birleşik Devletleri’nin, sadece lider değişimiyle bir rejimi devirme veya işlevsiz hale getirme yaklaşımının gerçekçi olmadığı bilinen bir gerçek. Washington’ın temel amacı, İran’ı stratejik anlamda zayıflatmak, nükleer programı üzerindeki baskıyı artırmak ve bölgedeki nüfuzunu törpülemek olarak değerlendiriliyor. Ancak mevcut tablo, Tahran’ın stratejik olarak tamamen kilitlendiğini göstermekten uzak. İran, ciddi zararlar görmesine rağmen, bölgesel iddialarından geri adım atmış değil; bu da uzun vadeli stratejiler geliştiren güçlerin beklentilerinin tam olarak karşılanmadığını ortaya koyuyor.
ABD ve İsrail’in Bölgesel Hedefleri Farklılaşıyor
İran’a yönelik politikalar söz konusu olduğunda ABD ve İsrail’in hedefleri arasında belirgin farklılıklar göze çarpıyor. Her iki ülkenin de ‘İran tehdidini ortadan kaldırmak’ ve bölgedeki ticaret yollarını güvence altına almak gibi ortak paydaları bulunmakta. Özellikle Babülmendep Boğazı’nda Husilerin zayıflaması ve Hürmüz Boğazı’nın kalıcı olarak açık kalması, her iki aktör için de hayati öneme sahip. Ne var ki, İsrail’in yaklaşımı, bölgesel istikrarsızlığı kendi güvenlik doktrini içinde tolere edilebilir bir unsur olarak görmesiyle farklılaşıyor. Tel Aviv, İran’daki bir kaosu dahi kendi lehine çevirebilecek bir fırsat olarak değerlendirme eğilimindeyken, Washington ise zayıflamış ancak yeniden dengelenmiş ve öngörülebilir bir İran’ı tercih ediyor. Bu durum, mevcut kriz ortamının, Amerikan stratejisinden çok İsrail’in kısa vadeli hedefleriyle örtüştüğünü gösteriyor.
İran’ın Hızlı Reaksiyon Yeteneği ve Maliyetli Stratejiler
Son çatışmalar, İran’ın geçmişe kıyasla çok daha hazırlıklı olduğunu açıkça ortaya koydu. İlk günlerde sergilenen paralize görüntünün aksine, İran artık saldırılara karşı daha hızlı ve anında karşılık verebiliyor. Bu durum, Tahran’ın uzun süredir bölgesel aktörlere ve özellikle ABD’ye maliyet üretecek bir strateji geliştirdiğini düşündürüyor. Ancak bu hızlı reaksiyonlar ve misillemeler, İran açısından da ciddi maliyetler doğuruyor. Ülke ekonomisi üzerindeki baskının artması, halkın yaşam standartlarının düşmesi ve bölgesel çatışmaların getirdiği belirsizlikler, bu maliyetin en önemli göstergeleri olarak karşımıza çıkıyor. Vatandaşlar, siyasi manevraların sonuçlarını günlük hayatlarında hissediyor, enflasyon ve işsizlik gibi sorunlarla mücadele ediyor.
Türkiye’nin Konumu ve Bölgesel Riskler
Bölgedeki gerilimin tırmanmasıyla birlikte, Türkiye’deki askeri üslerin durumu da sıkça gündeme geliyor. Özellikle İncirlik ve Kürecik gibi tesislerdeki Amerikan varlığı, olası bir geniş çaplı çatışmada hedef alınıp alınmayacağı sorusunu akıllara getiriyor. Ancak Türkiye’deki hiçbir askeri tesis, bağımsız bir ülkeye ait üs statüsünde değildir; tüm faaliyetler NATO şemsiyesi altında yürütülüyor. İran’ın Körfez ülkelerindeki ABD varlıklarını hedef alırken belirli riskleri göze aldığı biliniyor. Ancak, mevcut tablo ve son üç gündeki açıklamalara bakıldığında, İran’ın Türkiye’yi bilinçli bir şekilde hedef alacağına dair herhangi bir emare veya ima bulunmuyor. Türkiye, bölgedeki dengelerde kritik bir konumda bulunuyor ve diplomatik kanalları açık tutarak olası gerilimlerin önüne geçmeye çalışıyor.
İran İçindeki Dinamikler: Bir Liderlik Boşluğu ve Çeşitli Sesler
Hamaney’in vefatının ardından İran’da net bir liderlik isminin henüz belirginleşmemesi, içerideki güç mücadelesini daha da önemli hale getiriyor. Şu an için Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın öne çıkma ihtimali yüksek görünse de, siyasi kulislerde farklı senaryolar da konuşuluyor. Öte yandan, İran Kürdistanı Siyasi Güçler Koalisyonu gibi oluşumlar kurulsa da, mevcut koşullarda kapsamlı bir Kürt ayaklanmasının kapasitesine sahip oldukları düşünülmüyor. Bu durum, rejimin iç istikrarı üzerindeki potansiyel baskının şimdilik sınırlı kaldığını gösteriyor.
İran toplumu, dışarıdan algılandığı gibi homojen bir yapı sergilemiyor. Rejime karşı derin bir hoşnutsuzluk besleyen ve köklü değişim arayışında olan geniş kesimlerin yanı sıra, mevcut düzeni destekleyenler de bulunmakta. Ayrıca, rejimi desteklemese bile kaos ve belirsizlik ortamını kendisi ve ailesi için ciddi bir risk olarak gören, dolayısıyla mevcut düzenin ani bir çöküşünü istemeyen büyük bir kesim de mevcut. Hamaney’in eşi Mansure Hüceste Bakırzade’nin de saldırılarda hayatını kaybetmesi, ülkenin en üst düzeydeki ailelerini dahi etkileyen bu çatışmanın acımasız yüzünü gözler önüne seriyor. Bu karmaşık yapı, İran’ın geleceğine dair tüm tahminleri daha da zorlaştırıyor.
