Abdullah Sirkeci
Gerilimin Kökenleri ve Tarihsel Yankıları
Kudretli imparatorlukların ve ulusların çekişmeleri, tarihin kadim sayfalarında sıkça karşılaştığımız dramlardır. Günümüz dünyasında Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti arasındaki gerilim de, bu eski Yunan tragedyalarını anımsatan bir mirasın ürünüdür. Yıllar süren karşılıklı suçlamalar ve vekalet savaşlarının ardından, Washington’dan yükselen son sesler, Ortadoğu’nun dikenli coğrafyasında yeni bir endişe dalgası yarattı. Eski Başkan Trump döneminde başlayan ve ‘Önce Amerika’ doktrininin şekillendirdiği bu sürecin, ABD Savunma Bakanı’nın ağzından çıkan “Bu savaşı biz başlatmadık ama biz bitiriyoruz” şeklindeki ifadelerle yeni bir evreye girdiği anlaşılıyor. Bu sözler, sadece bir tehdit değil, aynı zamanda uzun yıllara yayılan bir husumetin ve diplomatik çıkmazların keskin bir özeti.
İki ülke arasındaki ilişkiler, 1979 İran İslam Devrimi ile köklü bir kırılma yaşasa da, gerginliğin tohumları çok daha öncesine, 1953’teki darbe ve sonrasında Şah dönemindeki Batı yanlısı politikalara kadar uzanır. İran’ın nükleer programı, bu kadim düşmanlığa yeni ve tehlikeli bir boyut katmış, 2015’te imzalanan P5+1 nükleer anlaşması (JCPOA) ise kısa süreli bir nefes aldırsa da, Trump yönetiminin bu anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle gerilim yeniden tırmanmıştır. İran’ın “ölümcül silahlar” olarak nitelendirilen füze ve insansız hava aracı programları, Washington için sadece bir güvenlik endişesi değil, aynı zamanda bölgedeki güç dengesini yeniden şekillendirme çabalarının bir göstergesidir.
“Önce Amerika” Doktrininin Gölgesinde Yeni Bir Cephe
ABD Savunma Bakanı’nın “Dünyanın herhangi bir yerinde Amerikalıları tehdit ederseniz, özür dilemeden ve tereddüt etmeden sizi bulup öldürürüz” şeklindeki sert uyarısı, sadece mevcut durumu özetlemekle kalmıyor, aynı zamanda Amerikan dış politikasında son dönemde gözlemlenen tek taraflı ve agresif tavrın da bir yansıması. “Önce Amerika” düsturu, uluslararası anlaşmaları hiçe sayan, müttefikleri bile sorgulatan bir dış politika anlayışını beraberinde getirmişti. Bu bağlamda, İran’ın nükleer tesislerinin hedefe konulması ve “ulus ya da demokrasi inşa etme sürecinin olmaması” vurgusu, Washington’ın daha önceki müdahalelerinden farklı, sonuç odaklı ve pragmatik bir yaklaşım sergilediğine işaret ediyor. Bu, adeta Romalıların Kartaca’yı yerle bir etme azmi gibi, kesin bir hedefe kilitlenmiş bir stratejinin ilanıdır.
Ancak, bu tür savaş retoriği ve hedeflerin netleştirilmesi, bölgedeki karmaşık dinamikleri basitleştirmekten uzaktır. Zira Ortadoğu, yüzyıllardır farklı inançların, etnik grupların ve jeopolitik çıkarların iç içe geçtiği, en küçük bir kıvılcımın dahi büyük yangınlara dönüşebildiği bir coğrafya olmuştur. ABD askerlerinin İran topraklarına ayak basıp basmadığı sorusuna verilen “Hayır, ama ne yapıp ne yapmayacağımızı tartışmayacağız” yanıtı ise, bir belirsizlik perdesi aralayarak tansiyonu daha da yükseltiyor; adeta kadim bir satranç oyununda sonraki hamlenin ne olacağını bilen tek tarafın kendileri olduğunu ima ediyorlar.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar: Vatandaşa Etkileri
Ortadoğu’da yükselen bu gerilim, sadece iki ülke arasındaki bir mesele olmaktan çok öte, bölgesel ve küresel çapta derin yankılar uyandırır. Körfez’den Akdeniz’e, enerji piyasalarından uluslararası ticarete kadar geniş bir alanda belirsizlik ve endişe rüzgarları eser. Petrol fiyatlarındaki olası dalgalanmalar, dünya ekonomisi için yeni şoklar yaratabilirken, bölge ülkelerinin jeopolitik dengeleri de bu durumdan doğrudan etkilenir. Türkiye gibi komşu ülkeler için ise bu gerilim, sınır güvenliğinden mülteci akınlarına, ekonomik işbirliğinden bölgesel istikrara kadar birçok alanda yeni sınamalar demektir.
En önemlisi, bu gerilimlerin sıradan vatandaş üzerindeki etkisidir. Savaş naraları, halklar arasında korku ve endişe tohumları eker. Gündelik yaşamın telaşı içinde gelecek kaygısı artar, ekonomik belirsizlikler aile bütçelerini zorlar. Barış ve istikrarın önemini her zamankinden daha net anladığımız bu dönemde, diplomatik kanalların açık tutulması ve tansiyonun düşürülmesi elzemdir. Zira tarihin de öğrettiği gibi, kılıçla çözülen her sorun, genellikle daha derin ve kalıcı yaralar bırakır; bilge liderler bilir ki, gerçek güç, yıkımda değil, uzlaşı ve barış inşa etme kabiliyetindedir.
